null

Asfaltrecycling

De giftige bijsmaak van duurzaam asfalt

Beeld Luuk Wolters

Bij de productie van duurzaam asfalt komt structureel te veel van het kankerverwekkende benzeen in de lucht. Stoppen ligt gevoelig, omdat asfaltrecycling juist bijdraagt aan een circulaire economie. Maatregelen tegen overschrijdingen blijven uit.

Een lange ijzeren pijp steekt uit boven een grauw fabrieksgebouw aan de rand van Nijmegen. Af en toe dwarrelt een verdwaald rookpluimpje de lucht in. “Dat is de boosdoener.”

Roel van Tiel wijst naar de asfaltcentrale A.P.N., pal achter de Nijmeegse wijk Hees waar hij met zijn gezin woont. Hij kijkt er bedrukt bij. “We maken ons sinds vorig jaar februari grote zorgen over kankerverwekkende stoffen die uit die pijp komen. En we kwamen er per toeval achter.”

Drie andere leden van de Focusgroep luchtkwaliteit, onderdeel van Dorpsbelang Hees, knikken instemmend. De bewoners hebben vorig jaar februari de handen ineengeslagen, nadat ze hoorden dat de gemeente Nijmegen een ontheffing wilde verlenen aan de asfaltcentrale.

Hoe zit het met het hergebruik van asfalt in Nederland? Bekijk het in onderstaande video.

De fabriek diende een aanvraag in om tot 1 januari dit jaar 500 procent meer benzeen uit te mogen stoten dan wat de norm voorschrijft. Die strenge norm is sinds twee jaar van kracht, omdat benzeen in de categorie ‘zeer zorgwekkende stoffen’ valt. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) waarschuwt al jaren dat deze stof zelfs in kleine hoeveelheden zeer kankerverwekkend is. Contact met benzeen kan leukemie veroorzaken. “Toen ik het las, wist ik niet wat ik zag”, vertelt Van Tiel.

Wanneer Arjen Jaarsma, directeur van de naastgelegen vmbo-school, van de ontheffing hoort, slaat hem de schrik om het hart. De middelbare school had tot voor kort vergevorderde uitbreidingsplannen op het terrein dat naast de asfaltcentrale ligt. “Nadat we hoorden van de aanvraag, hebben we besloten om de plannen stop te zetten. Inmiddels willen we verhuizen”, zegt Jaarsma resoluut. “Je wilt je leerlingen niet blootstellen aan dit soort stoffen.”

De Nijmeegse buurtvereniging stuurt brieven naar de gemeente met de vraag om uitleg en licht uiteindelijk de lokale pers in. Pas wanneer in de omgeving grote onrust ontstaat over de benzeenuitstoot en mogelijke ontheffing, trekt de asfaltfabriek in november de aanvraag zelf in. Het bedrijf voegt er haastig aan toe dat er in de tussentijd geen sprake is geweest van verhoogde benzeenuitstoot.

“Het is onhandig dat we de buurt niet meteen bij de aanvraag hebben geïnformeerd”, geeft Glenn Metselaar toe, woordvoerder van bouwbedrijf DuraVermeer waar de asfaltcentrale onder valt. “We hadden moeten zeggen: we hebben een probleem en we weten niet hoe we het moeten oplossen. We hebben de ontheffing ingetrokken, omdat we het probleem niet uitgelegd kregen.”

Een nationaal probleem

Het probleem en de nodige ontheffing waar de zegsman van de asfaltcentrale op doelt, werd in een bericht in het afgelopen najaar nog sussend afgedaan als een ‘proef met duurzaam asfalt’. Dat is een verhulling voor iets waar de asfaltindustrie en overheden al jaren mee in hun maag zitten: te hoge uitstoot van de kankerverwekkende stof benzeen. Een deel van de Nederlandse asfaltcentrales overschrijdt structureel de norm van deze giftige stof, blijkt uit onderzoek van Trouw.

Sinds 2018 staat voor de industrie vast dat deze zeer zorgwekkende stof vrijkomt bij het recyclen van asfalt. Asfaltcentrales, Rijkswaterstaat en het ministerie van infrastructuur en waterstaat noemen de hoge uitstoot bij de productie van herbruikbaar asfalt in documenten die in bezit zijn van Trouw een ‘nationaal probleem’, waar nog altijd geen oplossing voor is gevonden.

De belangen om met het herbruikbare oude asfalt door te gaan zijn groot. In Nederland Asfaltland ligt zo’n 135.000 kilometer aan verharde wegen, de aanleg en ­renovatie van wegen is goed voor het produceren van 7 tot 8 miljoen ton asfalt per jaar. Liefst 35 tot 40 procent van die totale productie bestaat uit gerecycled asfalt. Asfalt heeft namelijk een groot voordeel: het is bijna volledig her te gebruiken, wat in Nederland al sinds de jaren tachtig gebeurt.

null Beeld Sander Soewargana
Beeld Sander Soewargana

‘Benzeen is een stof die je niet wilt hebben’

Bij de studie scheikunde waste hij zijn handen met benzeen, vertelt Hein te Riele. Als hoogleraar moleculaire biologie aan de VU en onderzoeksleider bij het Nederland Kanker Instituut weet hij inmiddels hoe onverstandig dat was. “Benzeen is een stof die je niet wilt hebben.” Volgens hem zou de Gezondheidsraad, waarvoor hij adviseert over kankerverwekkende stoffen, bij het onderzoek naar benzeenuitstoot bij asfaltcentrales kunnen worden betrokken. “Daar zou een gemeente, die zich moet buigen over een aanvraag tot ontheffing van de norm, om kunnen vragen.”

De laatste jaren lukt het om steeds hogere percentages oud asfalt te verwerken in nieuwe asfalt- of funderingslagen. Het asfaltgranulaat (uit elkaar gehaald oud asfalt) is een cruciale grondstof geworden die ons asfalt ‘duurzaam’ maakt, zegt de industrie. Om al dat asfalt te produceren en warm op de weg te kunnen aanbrengen, staan verspreid door het land 35 asfaltfabrieken.

Deze centrales vallen sinds 2016 onder het Activiteitenbesluit milieubeheer, waarin grenswaarden zijn vastgelegd voor de uitstoot van ‘zeer zorgwekkende stoffen’ zoals benzeen. Nederland volgt daarin de Europese normen. Lokale overheden zijn belast met de controle en daar maakt de Omgevingsdienst Arnhem meteen in het eerste jaar werk van. Die stelt tijdens onderzoek in opdracht van de provincie Gelderland vast dat twee van de zes Gelderse asfaltcentrales de nieuwe norm voor benzeen overschrijden.

Er zijn dan al aanwijzingen dat de stof vrijkomt bij het recyclingproces van asfalt. De Omgevingsdienst veronderstelt daarom dat de verhoogde uitstoot bij asfaltfabrieken in het hele land speelt. Dat alarmerende signaal sijpelt begin 2017 binnen bij de Vakgroep Bitumineuze Werken (VBW) van Bouwend Nederland, dat 90 procent van de Nederlandse asfaltcentrales vertegenwoordigt. “Er sloeg een soort van paniek toe”, reageert de manager van de VBW, Ron Wesseling. “We werden ermee overvallen.”

De Omgevingsdienst dringt er bij de organisatie op aan maatregelen te treffen om de uitstoot naar beneden te brengen. Het duurt tot oktober 2018, voordat de VBW met een rapport komt over de problematiek. Het verslag, dat pas beschikbaar komt na een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur, geeft een verontrustend beeld.

Uit negen metingen bij drie soorten asfaltcentrales worden forse overschrijdingen van benzeen gemeten, in een enkel geval tot 7,5 keer hoger. Een vergelijking met eerdere metingen tussen 2015 en 2017 bevestigt dat beeld: van de 22 metingen bij tien verschillende centrales komen er 14 boven de norm uit, soms wordt er tot tien keer zo veel benzeen gemeten dan is toegestaan.

Het rapport is duidelijk over de oorzaak: recycling. De hoge benzeenuitstoot is het gevolg van ‘het verwarmen van oud asfaltgranulaat’, een essentiële stap om het te kunnen gebruiken in nieuw asfalt. Hoewel de oorzaak duidelijk lijkt, blijven maatregelen uit. De resultaten zijn volgens de VBW ‘niet duidelijk genoeg’.

Dat komt omdat de hoeveelheid uitstoot ‘onverklaarbaar varieert’. Maatregelen nemen is daarom ‘voorbarig’, vindt de industrie. De niet eenduidige meetresultaten waarbij ook omstandigheden voorkomen dat er bij recycling geen overschrijding plaatsvindt, maken het volgens de VBW onmogelijk om maatregelen door te voeren.

‘Benzeen is gewoon giftig’

Benzeen is gewoon giftig, zegt Bert Weckhuysen, hoogleraar katalyse, chemie en duurzaamheid aan de Universiteit Utrecht. Dat de stof vrijkomt bij het recyclen van oud asfalt, zit hem in de verhitting, legt hij uit. In het thermisch proces gaan de moleculen zich omvormen en verandert de samenstelling van het bindmiddel bitumen, afkomstig uit ruwe olie. “Dat zie je ook al een beetje in warme zomers, als het asfalt op de weg zacht wordt omdat de pek-achtige delen vervormen. Bij hoge temperaturen breken polycyclische aromaten af en komen er stukjes vrij. De lichtere stukjes, zoals benzeen, gaan de lucht in.”

Een olieraffinaderij die bitumen produceert, zorgt daarom dat vluchtige moleculen zoals benzeen niet ontsnappen, zegt Weckhuysen. “Ik vraag mij af wat dit betekent voor de mensen die in een asfaltcentrale werken. Zo’n hal moet dan helemaal lekvrij zijn.”

Volgens de industrie en overheden is er op dit moment geen ‘wenselijke oplossing’, een eenvoudige is er wel: zolang de onderzoeken lopen tijdelijk stoppen met het re­cyclen van asfalt tot de onderste steen boven is. Maar daar wil niemand aan, het streven is immers om juist meer ­gerecycled asfalt te gebruiken en daarmee een belangrijke bijdrage te leveren aan een circulaire economie. En daarbij: wat moet er dan gebeuren met het oude asfalt?

In plaats van stoppen met recyclen, kan de industrie de norm blijven overschrijden onder het mom van extra onderzoek. Zowel het ministerie van infrastructuur en waterstaat als Rijkswaterstaat, een grote afnemer van asfalt, zijn al vanaf begin 2018 op de hoogte van de ‘structurele overschrijdingen van benzeen’, bevestigt een woordvoerder van het ministerie.

Hoewel het ministerie verantwoordelijk is voor de norm voor zeer zorgwekkende stoffen, wijst ze voor handhaving naar lokale overheden. Eind 2018 zetten de overheden samen met de industrie een groot nieuw onderzoek naar benzeenuitstoot op. De industrie neemt zelf de leiding en betaalt de kosten. Dit onderzoek is nog altijd gaande en moet medio dit jaar zijn afgerond, volgens het ministerie later dan gepland.

Metingen die in het kader van dit onderzoek in 2020 zijn gedaan, bevestigen opnieuw dat herbruikbaar asfalt de boosdoener is, maar een oplossing blijft uit. “Door de complexiteit kan het niet sneller. Dat is een grote frustratie van ons allemaal”, bekent Wesseling van de VBW.

null Beeld Luuk Wolters
Beeld Luuk Wolters

‘Dit wordt ook wel weer opgelost’

Hopelijk geven de omgevingsdiensten de asfaltproducenten even de tijd om een oplossing te vinden, zegt directeur Paul Landa van het Asfalt Kennis Centrum (AKC). “Er duikt altijd wel een probleem op, vandaag is het benzeen, morgen zal het wat anders zijn, en ook dat wordt weer opgelost.” Landa wijst erop dat ‘er meer dan ooit wordt gemeten’ in de asfaltindustrie, die sinds 2016 ­onder het Activiteitenbesluit milieubeheer valt.

Paul Landa: “Je kunt als industrie in de problemen komen als de norm naar beneden wordt bijgesteld. Logisch dat dan stoffen als benzeen worden gemeten, componenten van het vettige bindmiddel ­tussen het grind.

“Wij gooien niks meer weg, alleen oude teerhoudende lagen, die zitten vol PAK’s dus die halen we eruit. Wij zijn wereldkampioen asfalt recyclen, maar dat willen we ook zijn op het gebied van arbo-wetgeving en emissies.”

Intussen heeft de brancheclub alle asfaltcentrales die lid zijn eind 2018 geadviseerd om bij gemeenten een ontheffing aan te vragen tot 1 januari 2022. Daarbij is gevraagd om de norm voor benzeen tijdelijk met 500 procent te verruimen, zoals ook in Nijmegen gebeurde. Het plan is bedacht in overleg met het ministerie en Rijkswaterstaat, zodat de centrales niet al tijdens de onderzoeken bij overtreding dwangsommen moeten betalen. Immers: per 1 januari 2019 werd de norm voor benzeen definitief van kracht.

Ter onderbouwing voegt de industrie een berekening toe van ingenieursbureau Tauw. Deze gemodelleerde ‘worst-case’-berekening is in opdracht van de asfaltindustrie uitgevoerd. Wesseling: “Daaruit blijkt dat de overschrijding een verwaarloosbaar risico heeft op de volksgezondheid in de omgeving, maar ondanks dat willen we die stoffen natuurlijk niet uitstoten.”

Weinig vertrouwen

Enkele gemeenten, waaronder Harderwijk en Doetinchem, verlenen de ontheffing. In de meeste gevallen weigeren gemeenten dat vooralsnog, zegt het ministerie. Het Brabantse Bergen op Zoom wacht niet en start in 2019 een handhavingstraject. Dat gebeurt nadat ambtenaren bij de Asfalt Productie Maatschappij in het havengebied (volgens het bedrijf zelf de duurzaamste asfaltcentrale in Nederland) ruim twee keer zoveel benzeen meten als de norm toestaat.

De asfaltcentrale stapt in april 2020 tevergeefs naar de rechter, omdat het bedrijf het oneerlijk vindt dat andere centrales wel ontheffing krijgen. De rechtbank zegt in de uitspraak dat de industrie lang genoeg de tijd heeft gehad om maatregelen te treffen. De rechter onderstreept dat benzeen een kankerverwekkende stof is en de centrale dicht bij een woonwijk ligt.

Diederik Oosting, directeur van AsfaltNu, dat eigenaar is van de Bergense centrale, noemt de benzeenuitstoot ‘zeer complex’. “Om tot een goed pakket aan maatregelen te komen, is een zorgvuldige aanpak van groot belang. Dat kost helaas veel tijd.” Hij stelt dat de overschrijdingen ‘nu aanpak behoeven’. Door Bergen op Zoom is nog geen dwangsom opgelegd. Dat komt volgens een woordvoerder van de gemeente door een lange bezwaarperiode die op de rechtszaak volgde. Voor half februari is een gesprek gepland over een plan van aanpak.

De asfaltindustrie hoopt intussen snel op een landelijke oplossing voor het probleem en wil in dat geval nog dit jaar overal maatregelen treffen, zegt Ron Wesseling van de brancheclub. Een garantie geeft hij niet. “We doen ons uiterste best.”

Terug naar Nijmegen. Daar besloot de centrale uiteindelijk om de aanvraag voor verruiming van de uitstootnorm in te trekken, omdat het bedrijf ‘het probleem niet kon uitleggen’. De zorgen in Hees zijn daarmee allesbehalve voorbij. De school wil nog altijd weg. Roel van Tiel van de buurtvereniging heeft weinig vertrouwen. “We willen een goed meetnet in de buurt, zodat we precies weten wat voor schadelijke stoffen uit die pijp komen. Tot die tijd leggen we ons er niet bij neer.”

Lees ook:

Veilig werken met giftige stoffen wil maar niet goed lukken

Bedrijven die werken met gevaarlijke stoffen hebben die gevaren ‘nog steeds onvoldoende in beeld’, zegt de Inspectie SZW.

Elektronische neuzen speuren naar illegale stoffen in de Waal

De komende weken laat de provincie Gelderland 24 elektronische neuzen langs de Waal plaatsen om te onderzoeken of binnenvaartschepen gevaarlijke gassen, waaronder benzeen, lozen.

Asfalt maken uit oud asfalt

In Gelderland en Noord-Brabant liggen nieuwe stukken weg met een toplaag die bijna helemaal van oud asfalt is gemaakt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden