De gedaanteverwisseling van de Ronde van Vlaanderen: de koers wordt steeds groener

Het peleton in de Ronde van Vlaanderen van 2017. Beeld ANP

De Ronde van Vlaanderen, die zondag weer verreden wordt, trekt niet alleen de aandacht van wielerfans. Wetenschappers zien op tv-beelden van de ronde hoe het klimaat verandert.

 Hij duurt hooguit drie minuten, de beklimming van de Molenberg, bij Zwalm in het hart van de Vlaamse Ardennen. Toch is het een pittige helling. Net als de befaamde Muur van Geraardsbergen en de Paterberg is hij een van de twaalf wielerheuvels uit het onderzoek van fenoloog Pieter De Frenne. De Vlaamse onderzoeker – rood jasje, spijkerbroek en beige sportschoenen – staat in de bocht waarop het peloton de Molenberg doorgaans oprijdt.

De Frenne bestudeerde vier decennia aan beelden van de Ronde van Vlaanderen, samen met onderzoekers van de faculteit bio-ingenieurswetenschappen van de Universiteit Gent. Tussen de jaren 1980 en 2016 is te zien hoe ‘Vlaanderens Mooiste’ langzaam maar zeker van gedaante wisselt: kale bomen raken weelderig begroeid, schuchtere knopjes komen in volle bloei, grasperkjes en struiken gedijen. 

Weerdata

Sinds 2016 zit hij niet meer in het parcours, maar tussen 1983 en 2016 werd de Molenberg 34 keer beklommen. Het beeldmateriaal bleek een verrassend waardevolle bron om klimaatverandering te bestuderen. Dat is het voordeel van een wielerwedstrijd, zegt De Frenne. “Hij speelt zich buiten in de natuur af en het parcours blijft nagenoeg onveranderd.”

Op de Molenberg zijn sneeuwwitte blaadjes van een sleedoorn al zichtbaar, het groen van een haagbeuk, een inheemse soort komt al voorzichtig door haar knoppen heen. “Over twee weken zullen ze in volle bloei zijn. Veertig jaar geleden zouden die dan nog kaal geweest zijn.” De onderzoekers verbonden de bloeigegevens van 46 bomen en struiken aan weerdata. Sinds begin jaren tachtig is het in de Vlaamse Ardennen begin april gemiddeld 1,5 graad warmer geworden. De Frenne: “Door te kijken naar de temperatuur van de maanden net voor de Ronde van Vlaanderen werd verreden, konden we de link met het weer leggen. De jaren dat het warmer was, lagen de bloeiscores ook een stuk hoger.”

Warmer

Voor doorgewinterd wielrenster Marianne Vos is het bekend terrein. Ze reed in 2006 de ronde voor het eerst. Maar dat het gezicht van de Vlaamse Ardennen een stuk groener is geworden, viel haar niet op. Bij andere wedstrijden kun je grote stukken rondkijken, zegt ze. Het hectische karakter van de Ronde van Vlaanderen – een wedstrijd waarbij je elk moment kunt vallen – maakt sightseeing niet ideaal. “Elke kassei die je tegenkomt, elke bocht die je neemt, elke vlag die wappert kan het einde van je wedstrijd inluiden.”

Wel herkent ze de trend dat het warmer wordt. “De natuur reageert daar natuurlijk wel heftiger op, die wordt meteen groener. Maar als wielrenner merk je die paar graden verschil niet. Of het nu tien of twaalf graden is, dat verschil maakt op de fiets niet heel veel uit.” De winters brengt Marianne Vos door als veldrijdster, op onverharde paden. Aan kou en nattigheid is ze dus gewend. Maar de winter laat elk jaar langer op zich wachten, zegt ze. “Het is zachter en droger geworden.”

Bernard Hinault

Een beeld van de Waalse wielerklassieker Luik-Bastenaken-Luik van bijna veertig jaar geleden zette onderzoeker Pieter De Frenne aan het denken. Het Franse wielericoon Bernard Hinault won toen in barre wintercondities. In een epische editie, getekend door bakken sneeuw en extreme vrieskou, bereikten slechts 21 renners de finish. Het contrast met hedendaagse edities – weelderige grasvelden, zonovergoten en 25 graden – is groot.

“Dat was een huzarenstukje, die wedstrijd”, zegt De Frenne. “Het leek zich midden in de winter af te spelen, er lag een halve meter sneeuw, de omstandigheden waren erbarmelijk. Geen enkele boom stond in bloei of had blaadjes. Ik dacht: dit is een wetenschappelijke casus waard, hier moet ik iets mee.”

Als fenoloog bestudeert De Frenne jaarlijks terugkerende natuurfenomenen. “Het tijdstip waarop bepaalde bloemen in bloei komen bijvoorbeeld, of wanneer een vlinder of vogel arriveert.” De bekendste fenologiereeksen zijn afkomstig van rijke Engelse en Franse families die jaar na jaar beschreven dat de hazelaars en de boshyacinten in hun kasteelparken bloeiden. Ook paters en monniken hadden hun reeksen, die al in de zestiende eeuw begonnen.

Magnolia's

De Frenne begon zijn onderzoek met een terreinverkenning. Tijdens het narijden van het parcours van de Ronde van Vlaanderen koos hij bomen langs de weg uit, die moesten dienen als ijkpunt voor het onderzoek: eiken, wilgen, beuken en magnolia’s, zolang ze maar terugkwamen op de wielerbeelden waren ze bruikbaar. Promovendus Lisa Van Langenhove dook vervolgens in tweehonderd uur aan archiefbeelden van de Vlaamse omroep om het beeld te vertalen naar statistische gegevens. Monnikenwerk, zegt De Frenne. “In de vijf weken dat ze zich opsloot in de archiefkast gaf ze elk jaar iedere boom een score van nul tot vijf op de mate van bloei. Nul betekende helemaal kaal, vijf betekende in volle bloei.”

De uitkomst: ieder jaar gingen de scores omhoog. Vanaf de jaren negentig werden de plaatjes steeds groener: berken, haagbeuken, hagedoorns en magnolia’s bloeiden volop. “Vóór de jaren negentig was er bijna nooit een boom met blaadjes, terwijl dat in recentere edities bijna altijd het geval was. De bloei kwam steeds vroeger.”

Kerselaar

Na een korte beschouwing van de helling wijst De Frenne op een voortuintje. “Kijk eens, de kerselaar is al aan het bloeien. Qua bloemen zou hij een 4 of 5 krijgen, qua blaadjes een 1. De knoppen zijn wel al aan het opengaan maar nog niet helemaal. Het begint zachtjes aan.”

De straat oogt rommelig, kasseien lijken lukraak te zijn neergelegd. Het is midden maart, de lindebomen die De Frenne aanwijst ogen nog wat kaal; dankzij het redelijk koude voorjaar, zegt hij. “Bomen reageren natuurlijk niet op klimaat, maar op weer. Maar de trend is duidelijk: gemiddeld warmt de aarde op.” De klimaatverandering brengt ook onvoorspelbaarheid van het weer met zich mee, met over warmere lentes en soms plotseling een uitschieter naar beneden. Zo kon het dat Marianne Vos vorig jaar te koud gekleed aan de start verscheen. “Ik had het zó koud halverwege die koers. Er is geen peil meer op te trekken.”

Lenteachtig

Grillen die het voorjaar zijn gaan kenmerken.  Vos heeft het ook opgemerkt: “Soms is er plots een uitschieter van vijf graden hoger of lager.” Van top tot teen ingeduffeld reed de tweevoudig Olympisch kampioene in 2013 met een oerkreet van vreugde en een in handschoen gepakte vuist in de lucht over de finish van de Ronde van Vlaanderen. In haar kielzog reed een dik ingepakte motard. “Toen was het heel koud. De thermometer flirtte met het vriespunt. Maar er zijn ook lenteachtige edities, met mooi weer dat je vroeger begin mei zou hebben.”

Studies naar klimaatverandering, dat zijn vaak cijfers en ellenlange rapporten en vuistdikke dossiers. In dit onderzoek naar de Ronde van Vlaanderen kun je de klimaatverandering met eigen ogen zien. Zelden is klimaatverandering zo tastbaar. De Frenne: “Je kan er niet meer omheen. We wisten dat er een ander beeld naar voren zou komen, maar dat het verschil zo groot zou zijn, hadden we niet verwacht.”

Klimaatontkenners

De wetenschap, de klimaatwetenschap in het bijzonder, heeft het moeilijk, zegt De Frenne. Ze is het mikpunt van klimaatsceptici. De Frenne hoopt op maatschappelijke bewustwording. “Ondanks het overweldigende bewijs voor klimaatopwarming krijgen klimaatontkenners in verhouding meer aandacht dan ze verdienen. Dat is frustrerend. Ons onderzoek is daar in zekere zin een antwoord op. Het is een visuele methode om aan te tonen dat er wel degelijk opwarming is. Een foto vertelt het hele verhaal. Het zet klimaatverandering in de picture.”

Lees ook:

‘We doen lang niet genoeg tegen klimaatverandering’

Met de beloftes die ieder land nu gedaan heeft, stevent de wereld af op een opwarming van drie graden. Kunnen staten die ambities komende maand op een conferentie in Katowice nog aanscherpen? Klimaatexpert Detlef van Vuuren is voorzichtig optimistisch: ‘Er zijn knoppen zat om aan te draaien.’

De klimaatverandering heeft ook gevolgen voor natuurfotografen

Topfotografen van over de hele wereld zijn opgetrommeld voor de derde editie van het Nature Talks Photo Festival, dit weekend in Ede. ‘De rol van fotografen is verschoven. We moeten meer dan ooit de harde waarheid laten zien.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden