ReportageDuitsland

De energiecrisis dwingt Beieren te verduurzamen, van de chemische industrie tot de glasblazerij

De twee skylines van Burghausen. Beeld Getty Images
De twee skylines van Burghausen.Beeld Getty Images

Het Duitse chemieconcern Wacker is de grootste Europese leverancier van een belangrijke grondstof voor zonnepanelen. De onzekere toevoer van gas uit Rusland is zorgwekkend voor het bedrijf, net als voor veel andere Duitse bedrijven.

Hans Nauta

Het is een stad met twee skylines. Burghausen in Duitsland, op de grens met Oostenrijk, heeft de langste burcht ter wereld: over een breedte van een kilometer steken historische torens tegen de hemel af. Tot op de vuilniswagens adverteert de gemeente met deze prestatie – niet de grootste, wel de langste. En even verderop dat andere panorama. De schoorstenen van een groot industrieel chemiecomplex vechten met die burcht om aandacht.

In het hart van dat industriegebied zit Wacker, een Duits bedrijf met een omzet van ruim 6 miljard euro en wereldwijd 14.400 werknemers. Het is opgericht in 1914 en heeft al de nodige transities meegemaakt, zoals de hele chemische industrie in een eeuw is veranderd. De komende jaren verandert er weer van alles op die 2,6 vierkante kilometer, zegt directeur duurzaamheid Peter Gigler van Wacker. Als gevolg van de klimaat- en de energiecrisis.

Sinds de oorlog in Oekraïne in februari begon, werkt het bedrijf aan oplossingen voor het scenario waarin Rusland de gaskraan dichtdraait. Van de bedrijven in de zuidelijke deelstaat Beieren zou 20 procent de productie dan moeten staken, maakte belangenorganisatie VBW Bayern bekend. Ook Wacker loopt dan risico’s.

null Beeld

De klimaatcrisis schreeuwt om oplossingen

Ondenkbaar is dat scenario niet. Het Russische staatsgasbedrijf Gazprom maakte vorige week al bekend de gasleveringen aan Duitsland terug te schroeven. Uit plannen van de Duitse minister van economische zaken Robert Habeck blijkt dat Duitsland het gebruik van gas voor de opwekking van energie en de industrie moet verminderen.

Daarbij is er de klimaatcrisis, die om oplossingen schreeuwt. Het zou een beetje helpen als CO2, het bekendste broeikasgas, als grondstof te gebruiken is. Hoe mooi zou dat zijn, dat je koolstofdioxide afvangt en gebruikt om een ander product te maken? Daarover vertelt Gigler later meer op het hoofdkantoor in München, een uur rijden naar het westen. Eerst de vraag wat er zo mooi is aan die industriële skyline.

“Indrukwekkend is vooral het complexe buizenstelsel tussen de gebouwen”, zegt Gigler, die chemie heeft gestudeerd in München. Door het openstaande raam van zijn kantoor is de waterval op de binnenplaats van het gebouw te horen. “Door die buizen gaan bijvoorbeeld ruwe materialen en stoom. Allerlei processen zijn naadloos op elkaar aangesloten. Een restproduct komt weer van pas in een volgend chemisch proces. ”

Overal lopen buizen

Vanaf het industriepark in Burghausen zie je ook allerlei buizen de wijde wereld ingaan. Ze lopen bijvoorbeeld langs het openluchtzwembad, achter hekken met een beveiligingscamera, en hangen boven de openbare weg.

Vanuit het zuiden komt de ruwe olie, helemaal over de Alpen heen. De Transalpine Pipeline loopt sinds de jaren zestig van de Italiaanse haven Triëst naar Duitsland en is belangrijk voor de energievoorziening van Beieren.

De Burghausen-fabriek van het Duitse chemieconcern Wacker. Beeld Wacker
De Burghausen-fabriek van het Duitse chemieconcern Wacker.Beeld Wacker

Olie over de Alpen heen pompen – tot een hoogte van 1572 meter – kost natuurlijk energie. Onderweg wordt wel een beetje energie teruggewonnen door de olie door een turbine te leiden. De bergaf stromende olie zet in Mittersill in Oostenrijk op een hoogte van 1335 meter een rad in beweging en dat levert weer wat stroom op. Eenmaal in Burghausen verwerkt een oliebedrijf de ruwe olie in een raffinaderij, en levert ook producten aan Wacker.

Verder gaan er nog buizen naar het Ruhrgebied en de Benelux voor het transport van ethyleen, een belangrijke grondstof. Zo kan Wacker vraag en aanbod afstemmen met andere chemiefabrieken.

En natuurlijk rijden vrachtwagens en treinen met containers af en aan. De treinverbindingen met de havens van Hamburg, Antwerpen en Rotterdam zijn de laatste jaren minder betrouwbaar geworden, zegt Wacker, door de logistieke problemen waar de hele wereldhandel last van heeft. Zorgwekkend noemt Wacker dat.

Geen duurzaamheidstransitie zonder chemie

Al met al is Burghausen dus een indrukwekkend knooppunt in de chemische industrie. Maar het is bepaald geen monument van verduurzaming. Toch?

“Ik begrijp dat veel mensen een chemische fabriek associëren met vervuiling”, zegt Gigler. “En het is waar dat de industrie veel huiswerk heeft te doen. Het moet schoner en zuiniger. Maar het is ook belangrijk om te beseffen dat de duurzaamheidstransitie er niet komt zonder chemie. Wij zijn een oplossingenindustrie en helpen andere sectoren te verduurzamen.”

Zoals de energiesector. Wacker behoort tot de grootste leveranciers van polysilicium en dat is een belangrijke grondstof voor zonnepanelen. Gigler: “We zijn de enige grote Europese producent. Alle concurrenten zitten in Azië, vooral China, waar energie goedkoper is dan in Duitsland.”

De basis legt Wacker in Noorwegen, waar het alledaags kwartszand tot 2100 graden Celsius verhit. Zo ontstaat metaalsilicium. Dat wordt naar Burghausen verscheept en chemisch verwerkt en verhit tot 1000 graden. Zo ontstaat het pure polysilicium, dat niet alleen gebruikt wordt in zonnepanelen maar ook in halfgeleiders, oftewel computerchips. De klanten, de makers van zonnepanelen en chips, zullen het opnieuw verhitten tot 1400 graden Celsius.

Bijna 1 procent van het Duitse verbruik

De keerzijde is dat Wacker heel veel energie verbruikt. “Kijkend naar elektriciteit gaat het om bijna 1 procent van het Duitse verbruik, en dat komt vooral door de productie van polysilicium”, zegt Gigler. Het is de bedoeling om het energieverbruik met 15 procent te beperken in 2030. Sinds 2009 is dat dan een halvering.

Energiebesparingen zijn nodig omdat de vraag alleen maar zal toenemen als chemieconcerns minder op gas en meer op schone elektriciteit gaan draaien. Ook in Duitsland zijn er zorgen over de capaciteit van het net.

Ooit begon het in Burghausen met energie op basis van waterkracht. Daarvoor werd het kilometerslange Alzkanaal gegraven, en nog altijd wordt daarmee energie opgewekt voor de fabriek. Het kanaal stroomt in de rivier Salzach, die de grens met Oostenrijk vormt. Verder heeft Wacker een eigen op gas gestookte elektriciteitscentrale.

Lagere winst door de oorlog

Duitsland is in hoge mate afhankelijk van gas uit Rusland. Ook Wacker heeft last van de onzekerheid van de aanvoer, en van de sterk gestegen prijzen van energie en grondstoffen. Een deel van de financiële schade berekent het door aan klanten, maar evengoed verwacht het bedrijf dat de winst dit jaar 1,1 miljard euro lager uitvalt dan zonder die kosten.

Als Rusland Europa niet langer van gas voorziet, treedt het Duitse noodplan in werking. In een ernstig scenario kunnen gasleveringen aan de industrie dan stilvallen. Wacker zegt enige flexibiliteit te hebben: zo verwacht het meer elektriciteit op de energiemarkt te kunnen kopen en zo gas te besparen dat het voor de productie nodig heeft, bijvoorbeeld om stoom te maken. Veel chemische processen kunnen niet zonder stoom.

Maar als de leveringen abrupt worden afgesneden, zou dat de hele Duitse economie confronteren met “onmeetbare risico’s”, zegt Wacker. Niet elk bedrijf wordt direct geraakt, maar indirect krijgt iedereen ermee te maken, via de productieketens. Dat geldt ook voor kleine bedrijven.

Gesuis en rockmuziek

Zoals de beroemde glasblazerij Glaspunkt in het centrum van Burghausen, vlak onder de burcht. Achter in de zaak schieten de vlammen heen en weer. Christopher Franz en Andreas Staudinger werken tegenover elkaar. Franz is de zoon van de bekende glaskunstenaar Sigi Franz, die op de foto staat met oud-bondskanselier Gerhard Schröder. Door het gesuis van de gasvlam klinkt rockmuziek.

“Waarom dit zo leuk is? Omdat je vrije vormen genereert uit een stuk ruw materiaal. Het heeft iets magisch”, zegt Staudinger. “We werken met onze handen, tandartswerktuigen, messen, nat hout. Wat maar nodig is.”

Christopher Franz aan het werk in de glasblazerij. Beeld Hans Nauta
Christopher Franz aan het werk in de glasblazerij.Beeld Hans Nauta

Ze werken in opdracht. Een klant wil dat Staudinger zijn auto namaakt in glas. Een cabrio, Mazda MX-5, en dat maakt het nog iets lastiger. “Maar niets is onmogelijk. Soms vraagt iemand om een glazen afdruk van zijn eigen gezicht.”

Wat heeft een glasblazer nodig? “Een vaste hand en veel geduld”, zegt Franz. “De opleiding duurt drie jaar. Daarna maakt oefening de meester.”

Een verbrande vinger

Naast geduld hebben ze energie nodig. Aan het propaangas wordt zuurstof toegevoegd, om de vlam op 2500 graden Celsius te brengen. Dankzij de uv-brillen zien ze het glas in de gouden vlam. “Een licht verbrande vinger hoort erbij”, zegt Franz. “Vergelijk het met een kok die zich snijdt aan zijn mes.” Hij noemt het vuur een vriend, geen vijand. “Als je er bang voor bent, kun je er niet mee werken.”

Het basisglas dat ze inkopen is gemaakt van kwartszand, dezelfde grondstof als Wacker gebruikt voor polysilicium. De glasprijzen zijn flink gestegen. “Niet alleen onze eigen energierekening, maar ook de energiekosten van de glasmakers lopen op”, zegt Franz. Die kosten berekent Glaspunkt door aan klanten. Als er helemaal geen gas meer is, is dat einde oefening.

CO2-neutraal produceren is niet mogelijk, verwachten ze. Met het pedaal onder tafel doseren ze de hoeveelheid gas. “Daarmee besparen we al veel. In Amerika hebben glasblazers de vlam de hele dag voluit staan”, zegt Franz.

De meeste uitstoot vindt plaats bij toeleveranciers, in China, Tsjechië en Duitsland. “Zij hebben een soort verhitte zwembaden vol vloeibaar glas en trekken daaruit de basisvormen die wij gebruiken. Dat kost zoveel energie”, zegt Staudinger. “Het scheelt dat de grondstof silicium nooit zal opraken, de aarde zit er vol mee.” Hij werkt verder aan de cabrio. Bril op, vlam aan.

Groene waterstof

Terug naar München, naar chemieconcern Wacker. Dat stootte twee jaar terug 3,6 miljoen ton CO2 uit. In 2030 wil het bedrijf dat gehalveerd hebben tot 1,8 miljoen ton. In 2045 wil het CO2-neutraal zijn.

Dat kan door niet langer gas te verstoken, maar over te schakelen op schone elektriciteit. In Noorwegen moet de productie van metaalsilicium schoner worden, door steenkolen te vervangen door hernieuwbare alternatieven zoals houtskool, en door meer waterkrachtenergie te gebruiken.

Peter Gigler, hoofd duurzaamheid van Wacker. Beeld Wacker
Peter Gigler, hoofd duurzaamheid van Wacker.Beeld Wacker

Verder wil Wacker groene waterstof produceren, met hernieuwbare energie dus. Het bedrijf wil de CO2 die het zelf produceert gedeeltelijk afvangen, om vervolgens met waterstof en die CO2 methanol te gaan maken. “Dat is een belangrijke stof”, zegt hoofd duurzaamheid Gigler. “Wacker gebruikt zelf veel methanol, zoals voor de productie van siliconen. Die worden bijvoorbeeld als isolatiemateriaal gebruikt in elektrische auto’s.”

Geld verbranden

Een probleem met die klimaatneutrale methanol is dat het maakproces nog te duur is. Wacker wil de benodigde 100 miljoen euro grotendeels zelf investeren, maar hoopt ook op subsidie van het Europese innovatiefonds voor de jaren waarin de productie nog niet rendabel is. “Anders verbranden we geld”, zegt Gigler.

Is er wel genoeg schone energie in Beieren? “Je ziet hier niet veel zonnepanelen en windmolens”, zegt Gigler. “Al hebben we wel biocentrales en kunnen we energie produceren op basis van waterkracht.”

Als er onvoldoende groene elektriciteit is, zal Wacker groene waterstof moeten aanvoeren. “Daarvoor zou een verbinding met een waterstofbuis nodig zijn. Er wordt gesproken over een buis van Noord- naar Zuid-Duitsland, maar als die er in 2035 ligt, is dat te laat voor ons. Daarom kijken we ook naar het zuiden. Mogelijk pompen we op termijn geen aardolie over de Alpen, maar waterstof. Dat is zeker niet ondenkbaar.”

Lees ook:

Ze had grote plannen, maar de Duitse Energiewende stokte juist onder klimaatkanselier Angela Merkel

Klimaatkanselier werd bondskanselier Angela Merkel in haar begindagen genoemd. Maar in Duitsland klinkt ook veel kritiek op de erfenis die ze achterlaat.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden