De consument lijdt wellicht meer dan de vis

Op een schip van Ekofish wordt een net schol aan boord gehesen. De vis zal even later op een elektrisch geladen rooster worden verdoofd.Beeld Trouw

Jaarlijks worden miljarden vissen onverdoofd gedood en tot lekkernij verwerkt. Al die haringen, zalmen, schollen en kabeljauwen lijden een pijnlijke dood, beweert actiegroep Wakker Dier, die wil dat er regels komen voor vissenwelzijn. Vier betrokkenen over vissen, pijn en verdoving: de wetenschapper, de visser, de dierenbeschermer, en voorbeeldbedrijf Ekofish.

De wetenschapper
De centrale vraag is of vissen pijn kunnen lijden. Volgens biochemicus Hans van de Vis, onderzoeker bij het zeeonderzoeksinstituut Imares van Wageningen Universiteit, is dat niet met een simpel ja of nee te beantwoorden.

"De nee-zeggers stellen dat vissenhersenen een prefrontale cortex missen en daarom geen emoties kunnen ervaren. De ja-zeggers stellen dat andere delen van vissenhersenen die functies kunnen overnemen. Er is inmiddels wel een meerderheid die ja zegt, maar die meldt wel dat we weinig weten van vissenhersenen. Bij een beperkt aantal vissoorten is aangetoond dat de dieren een bewustzijn hebben."

Bewust
Van de Vis leidt een project in opdracht van het ministerie van economische zaken en het bedrijfsleven. "In de viskweeksector in Europa is inmiddels geaccepteerd dat welzijn van vissen een onderwerp is. Welzijn betekent dat een vis zich bewust is van gebeurtenissen in de omgeving en/of het lichaam. Een bewustzijn betekent dat een vis een positief (plezier) of negatief (pijn) gevoel kan ervaren.

"Omdat viskweek in gecontroleerde omstandigheden plaatsvindt is het gedrag en de fysiologie van die dieren goed te bestuderen. Uit onderzoek blijkt dat er een vorm van bewustzijn is te meten. Dat is echter maar voor enkele soorten tot in detail onderzocht, zoals bijvoorbeeld de zebravis, kabeljauw en de zalm."

De kennis over kweekzalm kun je echter niet zomaar toepassen op bijvoorbeeld schol, zegt Van de Vis. "Van vissen in het wild weten we niet veel. Dan moeten we vanuit de kweekzalm en andere gehouden vissoorten gaan redeneren en dat houdt een onzekerheid in. Van veel gegeten vis als makreel en haring is, voor wat betreft het welzijn van de dieren, nagenoeg niets bekend. Redeneren vanuit de kweekzalm is koeien en kippen vergelijken. We kunnen niet met stelligheid zeggen wat het betekent als wilde vissen onverdoofd worden gedood en verwerkt."

Voorzorgprincipe
Het is dus goed mogelijk dat er pijn is, voegt Van de Vis daaraan toe. "Als je het niet zeker weet kun je het voorzorgprincipe toepassen. Dus altijd verdoven voordat ze gedood worden. In de viskweek lukt dat. Bij meervallen gebeurt dat al en het blijkt dat het ook nog eens beter is voor de bedrijfsvoering. In het oude proces werden de meervallen op ijs gelegd en per partij van 200 kilo verwerkt. Als je een verdovingsapparaat gebruikt, vermijd je dit soort pieken in de productie. Die continue voortgang leidt tot een efficiëntere productie. Dan spreek je van een win-win situatie: je dient het welzijn en de bedrijfsvoering."

Beeld Flickr/Rennett Stowe

Hoewel in de visserij op zee wel een experiment loopt met het verdoven van schollen is nog niet duidelijk of daarmee zowel welzijn als commercie worden bediend. "Bedwelmen aan boord is niet eenvoudig, omdat er aan tal van randvoorwaarden, veiligheid, inpasbaarheid et cetera moet worden voldaan. Het is zaak om het welzijn en de bedrijfsvoering de combineren om te komen tot een win-win situatie, dat is de uitdaging."

De dierenbeschermer
De Dierenbescherming is blij met regels die de EU nu opstelt voor vissenwelzijn, zegt woordvoerder Dik Nagtegaal. "Het is onbegrijpelijk dat vissen daar tot nu toe van waren uitgesloten." Maar volgens Wakker Dier worden die regels weer op de lange baan geschoven. "Dat kan natuurlijk niet. De maat is nu vol. Dan moet Nederland maar voorop gaan lopen in Europa."

Volgens Nagtegaal zijn er in Nederland voor kweekvis snel regels op te stellen. "In Nederland worden tarbot en meerval gekweekt. Dan is het zaak om een verdovingsapparaat te bouwen en in te voeren. Dat is in een jaar geregeld. Bij wilde vis is het lastiger. In netten zitten altijd meerdere soorten. Die kunnen niet allemaal in hetzelfde verdovingsapparaat. Maar binnen vijf jaar moet dat toch technisch haalbaar zijn. De overheid moet daar druk op zetten. Het is nu te veel afhankelijk van een bepaalde partij die ermee experimenteert."

De Dierenbescherming pleit ervoor vissenwelzijn op te nemen in de protocollen van het MSC-keurmerk voor duurzaam gevangen vis. Nagtegaal: "Gek genoeg is dat nu geen eis. Er is wel overleg geweest tussen de Dierenbescherming en MSC, maar dat is op niets uitgelopen. Het goed behandelen van wilde vis is lastig."

Er is ook een keurmerk voor duurzame kweekvis: ASC. "Ja, en daarin speelt welzijn ook geen rol. Daar zou het makkelijk moeten kunnen. Het is gecontroleerde teelt van steeds één soort. Ook hier zeggen wij: Overheid kom met regelgeving. Voor paling is iets dergelijks gedaan. Maar daar is het bij gebleven."

De ekofish
"De consument heeft altijd gelijk. Wij willen hun wensen voorblijven. Daarom zoeken we continu naar steeds duurzamer manieren om vis te vangen en bij de verwerking te letten op het welzijn van de dieren", zegt directeur Jacob Kramer van het Urker visbedrijf Ekofish.

Wakker Dier stelt in zijn recente oproep tot het verdoven van alle vis alvorens die te verwerken, Ekofish ten voorbeeld. Kramer: "Wakker Dier wil actie en noemt ons als bedrijf dat het al voor elkaar heeft. Daar zit ik wel mee in mijn maag, want het is niet zo. We zijn op één boot van ons aan het experimenteren geweest met het verdoven van schol.

"Uit onderzoek blijkt dat de hersenactiviteit van de schol na het verdoven nul is. Dat hebben we nu goed in de vingers, maar er zijn zo veel soorten vis. Een rondvis is weer heel anders dan een platvis als schol. Met rondvis is er nog niets gaande. Wat nog een knelpunt is, is de capaciteit van de verdovingsmachines. Als die niet op orde is, moet de vis te lang in de netten op het droge wachten. Dat is ook weer niet diervriendelijk."

Unien verkoopargument
Kramer vertelt te werken aan een verwerkingslijn aan boord die geheel diervriendelijk is. "Vissenwelzijn wordt een steeds groter onderwerp. Het keurmerk voor duurzaam gevangen vis, MSC, is al behoorlijk gewoon. Dat is niet meer zo onderscheidend voor ons vissers. Welzijn is nog wel een uniek verkoopargument.

"Je ziet aankomen dat in Europa de organisaties die zich bekommeren om vissenwelzijn zich gaan verenigen. Die gaan de lobby in Brussel opvoeren voor verdoofd slachten. Dat hou je niet tegen; je kunt het beter voor zijn. Daarom zeg ik: de consument heeft altijd gelijk."

De visser
De Vissersbond wil zich van commentaar onthouden, stelt secretaris Derk Jan Berends in een mail.

Gerard van Balsfoort wil wel reageren. Volgens de directeur van de PFA, de belangenorganisatie van de Europese haring- en makreelvissers, is verdoven ingewikkeld bij de enorme hoeveelheden die worden gevangen. "Neem alleen al haringen. Dan praat je over honderden miljoenen dieren die jaarlijks worden gevangen. Dat is slechts het Nederlandse quotum. Mijn schepen zijn nu niet ingericht op verdoven. Aanpassen is duur.

"Dat wil niet zeggen dat wij er onverschillig tegenover staan. Wij praten met dierenwelzijnsorganisaties en met wetenschappers. Dat doen we al tijden, want deze discussie loopt al langer. Er zijn mensen die al praten over oplossingen, maar ik vind het te vroeg voor conclusies.

"De wetenschappers zijn het nog niet met elkaar eens of er sprake is van pijn en lijden. Over een aantal soorten kweekvis is er wat kennis. Van mijn vissoorten, haring en makreel, is nog helemaal niets bekend.

"Laten we eerst eens vaststellen waar we over praten. Dan kunnen we conclusies trekken en met oplossingen komen. En dan nog kunnen wij als Nederland niet alleen gaan staan. Visserijbeleid wordt in Brussel bepaald."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden