De Club van Rome? Jazeker, die bestaat nog

Oud-president van de Sovjet-Unie, Michail Gorbatsjov, is erelid van de Club van Rome. In 2009 hield hij een toespraak bij de bijeenkomst in Amsterdam.

Deze maand viert de topgroep van milieu-experts, beroemd van het rapport 'Grenzen aan de groei', zijn vijftigjarig bestaan. De Nederlandse econoom Bas de Leeuw werd dit jaar lid. Wat doet de illustere club van weleer nog?

Op 1 januari werd hij lid. Nee, zegt Bas de Leeuw, daar diende hij geen eigen aanvraag voor in. "Je kunt alleen lid worden als iemand je voordraagt." Als directeur van het World Resources Forum in Zwitserland - daar woont hij al jaren - zat hij in het juiste circuit. Milieuproblematiek, dat is zijn vakgebied. Vuile energie, schaarste aan grondstoffen. Altijd al geweest. Hij werkte eraan op Haagse ministeries. Daarna in Parijs, bij de VN-denktank voor economie en milieu. Ook in de VS werkte hij, bij het Sustainability Institute. En zie daar een direct linkje met de roemruchte club. Eén van de hoofdauteurs van 'Grenzen aan de groei', milieuwetenschapper Donella Meadows (1941-2001), stichtte dat instituut.

Vorig jaar trof De Leeuw een opmerkelijk bericht in zijn mailbox. Strekking? Dat 'ze' hem op het oog hadden, om één van de huidige honderd vaste leden te worden. Of hij wat persoonlijke informatie wilde insturen. Dat deed hij. Daarna bleef het lang stil. "En, daar was plots mijn benoeming." Uniek. Slechts heel af en toe komt er een plek vrij. Familie en kennissen wisten niet dat de Club van Rome nog bestond. Dat terwijl hij zelf dolblij was met de functie, overigens voor nop. Trots vertelde hij: Ik ben lid! Vaak kreeg hij lauwe respons. "Dat is toch die groep experts, met dat rapport, uit de jaren zeventig? Doen die nog iets?"

Nou en of, zegt De Leeuw. De groep is nog enorm actief. Vooral een harde kern. Zeker de helft, schat hij. De andere vijftig leden bemoeien zich er niet zo mee. "Een deel van de leden, van het eerste uur, raakt op leeftijd", zegt de Leeuw daarover. Maar doe nu niet alsof het een bejaardencollectief is, zegt hij. "Er zitten veel kwieke zeventigers bij. De studieschrijvers waren jong, twintigers." Met zijn 58 jaar geldt De Leeuw wel als een van de jonkies.

De leden schrijven nog steeds kloeke studies. In de kern gaan die nog altijd over hetzelfde onderwerp als het befaamde 'Grenzen aan de groei' (1972). Is de mens, als uitdijende soort met hoge wensen en behoeftes, de aarde kapot aan het maken? De uitkomsten zijn nu vaak minstens zo alarmistisch als destijds. Maar toch: je hoort nu nooit wat over waarschuwingen van de Club van Rome. Althans niet in de vakbladen, of in de algemene media. Het verhaal wil dat de club makkelijk alle kranten haalde met 'Limits to Growth', door het bewust te lekken met het stempeltje 'vertrouwelijk' op elke pagina.

Tekst loopt door onder de foto

De Nederlandse econoom Bas de Leeuw werd dit jaar lid. Beeld Stürmer Foto

Misschien is de club tegenwoordig wat te veel naar binnen gekeerd, zegt De Leeuw. Er is veel internetcontact. Op congressen komen leden en petit comité samen, als het zo uitkomt. Ze mailen elkaar ondertussen vooral plat. "We publiceren rapporten en notities, maar binnen eigen kring." Verder speelt mee dat een waslijst van organisaties, wetenschappelijk en in de milieubeweging, zich tegenwoordig op het milieu stort. Problemen agenderen, dat doet nu jan en alleman. "We waren top of the bill, nu één van de velen."

De Club van Rome kan zich moeilijker onderscheiden. De Leeuw en andere leden zeggen: we moeten terug naar de basis. De club moet volgens hem weer 'hardcore' aan modelberekeningen gaan doen. Gegevens over onderzoeksgebieden (natuur, economie, voeding) moeten allemaal samenkomen. "Het zijn nu vaak eilandjes in de discussie", zegt De Leeuw. Dat terwijl er digitaal enorm veel aan elkaar te knopen is. Veel beter dan in 1972, op de eerste generatie computers. Daar kunnen stevige adviezen uitrollen. "Kijk, dan kan de club weer zeggen: dit is ons oordeel, daar moet u het mee doen. Zoals de rijdende rechter. Dat lijkt me mooi."

Nieuw elan vinden, daar gaan de leden vast over in conclaaf de komende maanden. Er komen nog verschillende festiviteiten, om het vijftigjarig jubileum te vieren. De leden willen in september samenkomen op Terschelling, bij het jaarlijkse duurzaamheidsfestival Springtij. De organisator daar is Wouter van Dieren. Hij stond aan de basis van de Club van Rome en is nog lid. Directeur Peter Blom van Triodos Bank is het derde en laatste Nederlandse lid. Prinses Beatrix is erelid. De Oranjes waren van meet af aan nauw betrokken. In 1972 organiseerde koningin Juliana de eerste bijeenkomst van de club, in Amsterdam. Beatrix deed dat later ook. Er waren 38 debatten van de club op het Paleis.

Tekst loopt door onder de foto

In 1972 verscheen het rapport “The Limits to Growth” van Dennis Meadows van het Massachusetts Institute of Technology (MIT), dat in Nederland werd uitgegeven onder de titel “Rapport van de Club van Rome”. Beeld -

Om het feestjaar 2018 compleet te maken, volgt er in oktober is er nog een viering in Rome zelf. De bakermat, waar de oprichters op het idee kwamen om de club te stichten. Ondertussen broeit er intern wel onvrede. Op veel terreinen, of het nu klimaatverandering of soortenrijkdom is, gaat het ondanks alle aandacht onvoldoende de goede kant op. "Veel van de voorspellingen uit 1972 zien we nu uitkomen", zegt De Leeuw.

De Club van Rome wil zichzelf opnieuw op de kaart gaan zetten. "Er gaan geluiden op voor een meer activistische koers. Ik ben daar wel voor", zegt De Leeuw. Wel even een disclaimer: hij spreekt niet namens de groep. "Niemand kan dat. Een woordvoerder bestaat niet." Misschien is dat wel precies wat er anders moet. Hij wil niet opscheppen, maar in de club werken nog altijd tal van de "slimste koppen ter wereld" samen. "Dan moet je van je kunnen laten horen, zoals sterke lobbyclubs dat doen."

De wereld maakt afspraken, zegt De Leeuw, maar handelt er niet naar. "We feliciteren elkaar met het klimaatakkoord van Parijs, maar veranderen niet." Hetzelfde verhaal met de internationale duurzame ontwikkelingsdoelen (SDG'S), zegt hij. Hoge ambities voor een eerlijke, groene wereld. Maar dit ziet hij niet terug in alledaagse keuzes. "Wezenlijk zijn we niet gek veel verder dan toen, bij het uitkomen van 'Grenzen aan groei'."

Tekenend vindt De Leeuw dat de wereld al op twee sporen zit. De schade beperken én ermee leren leven, zoals bij klimaatverandering. "Ja, we willen minder broeikasgas. Maar het systeem blijft draaien zoals het is, waardoor we noodgrepen kiezen zoals CO2-afvang en -opslag. Het is normaal dat we dijken verhogen en dat eilanden onleefbaar worden."

Tekst loopt door onder de foto

Slotzitting in 1974 V.l.n.r.: President Luis Echeverria (Mexico), kanselier Bruno Kreisky (Oostenrijk), Aurelio Peccei (voorzitter Club van Rome), president Leopold Senghor (Senegal), premier Pierre Trudeau (Canada), premier Olof Palme (Zweden) en premier Joop den Uyl (Nederland).

Hoe het begon

Een groep van 36 bezorgde wetenschappers kwam in 1968 bijeen in Rome. Uit alle windstreken, allemaal bezorgd. Zij begonnen de Club van Rome. Hun eerste grote rapport was 'Grenzen aan de groei', dat in boekvorm miljoenen keren over de toonbank zou gaan, in 37 talen. Het rapport was een waarschuwing. De onhoudbaarheid van ongebreidelde economische groei werd een doemscenario genoemd voor het milieu en de leefbaarheid op aarde. Mede door bevolkingsgroei zouden tekorten dreigen, van voedsel, grondstoffen en energie.

Tekst loopt door onder de foto

Nobelprijswinnaar Jan Tinbergen met de voorzitter van de Club van Rome (1967). Beeld ANP

De oliecrisis van 1973 leek een snelle bevestiging van alle zorgen. Na die crisis kwam er ook kritiek. De gebruikte rekenmodellen, die uit de eerste computers kwamen rollen, bleken op belangrijke punten onbetrouwbaar. Ondanks aanpassingen en actualiseringen bleef het rapport omstreden. Het idee dat 'groene groei' mogelijk is, dankzij schone technologie, won aan steun.

In het debat over milieu en klimaat keert de vraag nog altijd terug: hoeveel verdere groei van bevolking en economische activiteit kan de wereld aan?

Andere tijden, dezelfde vragen

Thema's die de Club van Rome aansneed zijn soms nog bijzonder actueel. Sla de interviewbundels die journalist Willem Oltmans (1925-2004) in 1973 uitbracht over 'Grenzen aan de groei' er maar op na. Daarin spreekt hij 125 experts over de scenario's. Met de psycholoog B.F. Skinner bespreekt hij: hoe kun je mensen laten stoppen met de 'krankzinnige race naar materiële groei?'. Kun je de massa verleiden, om duurzaam te leven? Skinner zegt van niet.

Bestaande luxe is de maatstaf. Maar, benadrukte Skinner: "Wij zullen onze wensen van nu moeten opgeven." Die stelling hoor je ook nu vaak. Denk maar aan het debat over het gemak waarmee mensen het vliegtuig pakken.

Of kijk wat hoogleraar in de rechten Leonard M. Ross zegt over schone technieken in één van de vraaggespreken. "Historisch gezien is er altijd wel iets nieuws uit de bus gekomen." In het huidige energiedebat is er ook een stroming die rekent op 'disruptieve' technieken. Revolutionaire oplossingen, voor duurzame brandstof en voedselbronnen, die je nog niet precies ziet aankomen.

Vertrouwen op de nieuwe generatie wordt genoemd door de Japanse vicepremier Yohei Kono. "Op een dag zal de tijd van onze generatie voorbij zijn, en zullen onze plaatsen worden ingenomen door degenen die nu nog op school zijn." Dit kon zo een recent citaat van Jan Terlouw zijn.

"Grenzen aan de groei - gesprekken over de club van Rome' van Willem Oltmans is gedigitaliseerd door de Bibliotheek voor de Nederlandse letteren. Beide delen staan gratis op www.dbnl.org

Lees ook: Nederland jast zijn grondstoffen erdoorheen

De afgelopen anderhalve eeuw is Nederland rijk geworden dankzij een groot beroep op grondstoffen, maar de stijging van het welzijn blijft daar sinds begin jaren zestig ver bij achter. En de schade aan natuur en milieu is groot.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden