De bromvlieg en de patholoog zijn dikke vrienden

Illustraties uit het boek 'Van hommel tot hooiwagen'. Beeld Femke den Hertog

Monica Wesseling, de journalist die altijd méér ziet in de natuur, is dol op kleine beestjes waarvan de meeste mensen gruwen. Voor haar boek 'Van hommel tot hooiwagen' portretteerde ze er 27. Een voorpublicatie uit het boek over de bromvlieg, die wonden helpt helen en een bijbaan heeft als rechercheur.

Je zou het bijna betreuren geen vleeseter te zijn, noch moordenaar. Zonder vlees immers geen bromvliegen en die zijn nou net zo leuk. Ze spugen en zuigen, balanceren met hun stompjes en kunnen subiet lijken detecteren. Bromvliegen eten vlees, vlees en nog eens vlees. Vlees, liefst dood, vers of wat ouder. Alleen de volwassen vrouwtjes hebben vleselijke genoegens. Ze hebben het eiwit nodig om de eieren te vormen en te laten afrijpen. Hij heeft alleen nectar nodig. Beide gebruiken de suikerrijke vloeistof als dagelijks voedsel. Behept met een korte tong zijn ze gehouden aan platte schermbloemen, zoals bereklauw en fluitekruid.

Snottebel

De tong is simpel, maar dat geldt niet voor de zuigsnuit - het lange tuitje aan de voorkant van de kop die sommige vliegen hebben - waarmee de vrouw vlees weet te verteren. Die zuigsnuit wordt tijdens het vliegen als een brug omhoog geklapt. Maar zodra vlees in het vizier komt, wordt deze in stelling gebracht. Vers dood vlees heeft de bromvlieg van tientallen meters afstand in de gaten met de antennes die hiervoor bezet zijn met honderden sensoren.

Vlees in het vizier betekent: snottebellen. Er verschijnt een druppel aan het tuitje van de zuigsnuit. Aangekomen bij het kadaver laat de bromvlieg de snottebel vallen en ziedaar, het vlees verteert. Het papje wordt opgezogen en een volgende snottebel geproduceerd.

Beeld Femke den Hertog

Worden ze weggejaagd, dan klampen ze zich met de pootjes even vast aan plafond, glas of muur. De tientallen haartjes onder de pootjes werken als zuignapjes.

Madenmassa

De vrouwtjes eten het vlees en leggen er eieren in. Ook de maden zijn immers carnivoor. De eieren komen na een etmaal uit en al snel is het een geslurp van jewelste. Want al zijn de maden slechts uitgerust met een gat waarmee ze spugen en zuigen, ze zijn wel met vele. Niet alleen legt elke vlieg tientallen eitjes in het vlees, maar bovendien trekt elk stukje biefstuk, dood hert of gruwelijk ogend menselijk lijk al snel tientallen bromvliegen. En tientallen keer tientallen, dat zijn er echt ongelofelijk veel. Over vleesverwerkende industrie gesproken! De massa maden krioelt en kan de temperatuur van de directe omgeving als het koud is met tien graden laten stijgen. Samen produceren de maden een forse hoeveelheid ammoniak. Een perfect verdedigingsmechanisme: de stof is giftig voor op bromvliegmaden beluste insecten en vogels.

Beeld Femke den Hertog

Interne verbouwing

De maden vreten zich letterlijk te barsten en moeten tot twee keer toe vervellen. Dan verhardt de buitenkant van de made en het dier verandert in een pop. Daarbinnen voltrekt zich in negen tot vijftien dagen het wonderlijke proces van verpopping. De made wordt volledig afgebroken en uit de bouwstoffen wordt een bromvlieg opgebouwd. De jonge vlieg heeft op de kop een soort lege airbag. Die pompt ze op, waarna de pop openbarst. Voorzichtig worden de vleugels opgepompt, het lijf hardt uit en het dier is, mits vrouwelijk, klaar om op te stijgen, om op vleesjacht te gaan.

Rotvlieg

Tot zover het 'lieflijke' deel. Voor veel schapen en padden (en soms ook andere dieren) zijn bromvliegen heel wat minder plezant. Bij schapen hebben brommers het op de anus gemunt. Aangetrokken door de poep die rond de schapestaart hangt, deponeren ze daar de eitjes. De maden vreten zich naar binnen en een bloederige en gemakkelijk te infecteren schapekont is het gevolg.

Beeld Femke den Hertog

Bij padden worden de eieren op de flanken gelegd. Hieruit komen maden die binnendoor kruipen en via de neusgaten het dier weer uit komen. Tsja. Hersenen doorkruist door maden doen het vast niet meer zo goed.

Wondknabbelaars

Een bromvlieg heeft echter ook mooie kanten. Als wondheler bijvoorbeeld. Zeker bij ernstige verwondingen lukt het een verzwakte zieke niet altijd om deze te laten genezen. Het weefsel sterft, waardoor de genezing nog moeizamer verloopt. Bromvliegenmaden bieden soelaas. Door medicinaal gekweekte, steriele maden op de wond te zetten, is het necrotische vlees in een mum van tijd weggevreten. Een bloedende wond rest, maar er komt weer lucht bij, de wond is schoon en de reparatie kan beginnen.

Detective

De allerbeste kant van de bromvlieg is zijn forensisch vermogen. Geen levend wezen kan zo goed het tijdstip van overlijden van het slachtoffer van de moord schatten. Zo goed, dat forensisch specialisten geregeld de hulp inroepen van de bromvlieg en zijn 'lezer', de forensisch entomoloog. Zeker als de dode meer dan drie dagen geleden het leven heeft gelaten, staat de forensisch patholoog voor een raadsel.

De forensisch entomoloog begint met het verzamelen van eieren, maden en poppen op het lijk. Als er geen maden zijn te vinden, is het lijk hoogstens één dag oud. Binnen een dag zijn de bromvliegeieren immers uitgekomen. Zijn er wel maden, maar geen poppen, dan is de dood minimaal zes en maximaal vijftien dagen eerder ingetreden. Hoe lang geleden dat precies is, hangt onder meer af van de temperatuur. Ook uit de grootte van de maden kan de forensisch entomoloog het tijdstip van overlijden herleiden: hoe ouder de maden, hoe groter.

Vrieskist

Niet altijd is het zo simpel. Zo doet cocaïne de maden extreem snel groeien. De premature bromvliegen die uit de neus gepeuterd zijn, zijn daarmee misleidend. Ook invriezen en verslepen zijn misleidende acties. Het gebeurt nogal eens dat een vermoorde een tijdje in de diepvries wordt opgeborgen of wordt versleept van buiten naar binnen of van binnen naar buiten. In het eerste geval, de diepvries, is naderhand de ontbinding niet meer een-op-een te koppelen aan de temperatuur. Tja, zelfs een bromvlieg heeft zo zijn beperkingen...

Beeld Femke den hertog

Brommen

Bromvliegen brommen. Met stompjes. Vliegen, ook bromvliegen, hebben vier vleugels. Slecht twee ervan zijn gaasvormig en geschikt om mee te vliegen. Het achterste paar vleugels is verworden tot simpele stompjes. Die stompjes worden gebruikt als evenwichtsorgaan bij het vliegen.

Poepen

Een bromvlieg lijdt bepaald niet aan obstipatie. Elke vijf minuten verschijnt er een zwart vlekje op het behang. Het gepoep is duidelijk te volgen. Aan de achterkant van de vlieg hangt soms een zwarte sliert.

Loopgraven

Het medicinaal gebruik van maden werd al in de Eerste Wereldoorlog bij toeval ontdekt. Gewonde soldaten die onder erbarmelijke omstandigheden in de loopgraven bivakkeerden, genazen beter als ze door maden werden aangeknaagd.

Van hommel tot hooiwagen, Monica Wesseling. Uitgeverij Luitingh Sijthoff, 144 blz., € 14,99.

Lees ook:

Hoe houden we de duinen levendig? Met de stuifkuil

Weinig plekken herbergen zoveel verschillende planten en dieren als de duinen. Maar als een duin te snel dichtgroeit, verdwijnt die diversiteit. De stuifkuil biedt uitkomst. Een reportage van Monica Wesseling.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden