Plattelandspartij

De boeren of besturen? Het CDA zit klem door het stikstofprobleem

Beeld Ilse van Kraaij

Het CDA is cruciaal bij het vinden van een oplossing voor de stikstofproblemen. Maar wat wil de partij eigenlijk?

In Brabant sloeg de vlam al in de pan. Er is ruzie tussen CDA’ers. De christen-democraten in de provinciale staten zijn ‘te stads’ en vertolken te weinig het boerenprotest, vindt een deel van de achterban. Tilburger Maarten van den Tillaart zegt tegen het Brabants Dagblad: “Dit is een enorme afgang.” Ook CDA’er en varkensboer Mari van Kilsdonk uit Oss mist “de felheid over waar we als CDA voor staan”. Het tekent de lastige positie van de christendemocraten. Ze zitten in provincies en in Den Haag klem tussen boeren en bestuursverantwoordelijkheid.

Het CDA staat voor een lastige afweging. De partij heeft de komende vier weken een belangrijke rol bij het maken van een nieuw plan om het overschot aan stikstof kwijt te raken, zodat de natuur weer de ruimte krijgt. Het kabinet en de coalitie van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie staan onder hoge druk om snel een oplossing te vinden voor de natuur en de landbouw. Het wordt vooral spannend voor de boeren: wat moeten zij inleveren en wat krijgen zij er voor terug?

Bondgenoot van de boeren

Het CDA is de op één na grootste partij in de regeringscoalitie en is al decennia een bondgenoot van de boeren. Maar uiteindelijk lijkt ook bij de christen-democraten door te dringen dat het met de landbouw in Nederland over een andere boeg moet. Maar hoe? En durft het CDA in te gaan tegen de opstandige boeren? 

Kern van het kabinetsbeleid is dat Nederlandse agrariërs ‘kringlooplandbouw’ moeten bedrijven. Dat is een enorme verandering. Maar wie naar CDA-Kamerlid Jaco Geurts luistert, hoort een politicus in het defensief. Hij verdedigt de landbouw zoals die nu is, inclusief de intensieve veehouderij. “Dieren hebben niet door met hoeveel ze in de stal zitten”, meent hij. Hij noemt ‘plofkippen’ het liefst ‘bofkippen’. In het debat over de stikstofproblemen zei Geurts een paar weken geleden dat hij ‘ontwikkelingsruimte’ wil voor ‘doorgaande bedrijven’ met ‘voldoende fosfaat- en dierrechten’. Daarnaast keert hij zich fel tegen een gedwongen krimp van de veestapel.

Jaco Geurts analyseert, maar gaat moeilijke keuzes uit de weg. Dat betekent in de praktijk dat de landbouw doorgaat op de oude voet. In het debat zei hij: “Een overmaat aan stikstofverbindingen in het milieu is schadelijk voor de gezondheid van mensen, voor de natuur en voor ons leven op deze aarde. Het is complex. We staan voor uitdagingen om de natuur te beschermen, maar ook economische activiteiten, zoals woningenbouw, nieuwe stalsystemen en verduurzaming et cetera mogelijk te maken. Gebiedsaanpak en maatwerk lijken de enige oplossing voor de huidige juridische impasse. Een gebiedsaanpak zal heel veel vergen van betrokkenen, omdat dit geen snelle processen zijn.” De vraag is dus: wat wil het CDA zelf?

Evenwichtsbemesting

De toon in het verkiezingsprogramma van de christen-democraten is redelijk ambitieus. ‘Duurzaamheid’ staat voorop, wat dat dan ook mag zijn. In ieder geval wil het CDA evenwichtsbemesting. “Wat er aan meststoffen door gewassen aan de bodem wordt onttrokken, moet een akkerbouwer en/of melkveehouder weer aan de bodem terug kunnen geven in de vorm van meststoffen.” Het probleem in de landbouw is nu vaak overbemesting, boeren voegen te veel mest toe aan de bodem. In het programma staat ook dat het CDA het liefst ziet dat boeren produceren voor de eigen regio.

Bij veranderingen in de landbouw is het CDA huiverig om boeren tegen te spreken. Het CDA is altijd een boerenbolwerk geweest. Bij de demonstratie van de boeren met hun trekkers in Den Haag op 1 oktober was volgens fractievoorzitter Pieter Heerma ‘bijna de hele fractie’ aanwezig op het Malieveld. In de Tweede Kamer zitten twee boeren in een fractie van negentien. Jaco Geurts is voormalig varkenshouder en Maurits von Martels (“Meer boerenverstand in de Tweede Kamer”) heeft een melkveebedrijf in Dalfsen. Europarlementariër Annie Schrijer-Pierik is in de eerste plaats boerin en daarna pas politicus. Zij wil dat het CDA vierkant achter de belangen van de boeren blijft staan. “Anders stap ik eruit en richt mijn eigen partij op”, zei zij deze week tegen dagblad De Stentor.

Het CDA leverde na de Tweede Wereldoorlog veruit de meeste ministers van landbouw. Vele jaren stonden mannen als Pierre Lardinois, Fons van der Stee en Gerrit Braks aan het roer. Na een periode waarin het CDA niet deelnam aan twee paarse kabinetten kwamen Cees Veerman, Gerda Verburg en, als staatssecretaris, Henk Bleker.

Verhaal voor iedereen

De conservatieve benadering van het CDA leidt in de partij tot discussie. Onder andere Henri Bontenbal roert zich. Hij was beleidsmedewerker van de Tweede Kamer-fractie en is als CDA-lid actief op het terrein van duurzaamheid. Hij praat erover met afdelingen en schrijft erover in het partijblad Christen Democratische Verkenningen. Bontenbal werkt als strateeg bij Stedin Groep, beheerder van een deel van het energienet. Als het CDA zich blijft afficheren ‘als plattelandspartij’ is er geen toekomst, meent Bontenbal.

Bij de gemeenteraadsverkiezingen was toenmalig CDA-leider Sybrand Buma in een spotje te zien; hij wisselt een dag van positie met de fractievoorzitter in Tubbergen, een gemeente waar het CDA traditioneel goed scoort. Bontenbal vindt dat Buma niet alleen met een CDA’er in Tubbergen maar ook met de CDA-aanvoerder in Rotterdam had kunnen ruilen. “Ik had Buma graag in een spotje met een paar jonge gezinnen of ondernemers over de Erasmusbrug zien lopen.” In de steden moet het CDA volgens hem veel meer kiezers zoeken.

Bontenbal zet de discussie op scherp. Hij wijst erop dat er in Nederland 56.000 boeren zijn, minder dan het aantal leraren en politieagenten. “Dus waarom komen wij niet net zo hard op voor de leraar, de verpleegkundige en de politieagent? Het CDA moet een verhaal hebben dat iedereen in de samenleving aanspreekt.”

In het CDA wordt nagedacht over de koers voor de komende jaren. Bontenbal: “Dat zal geen draai van 180 graden worden, maar ik verwacht dat duurzaamheid een grotere rol gaat spelen. De boeren zijn belangrijk, maar dat geldt ook voor de natuur en biodiversiteit. We zouden een voorbeeld kunnen nemen aan Duitsland, waar bij de sluiting van de kolenmijnen een plan is gepresenteerd om de sociale gevolgen op te vangen en de regio een economische impuls te geven.”

Op zoek naar draagvlak

Al in 2001 schreef een commissie onder leiding van CDA’er Herman Wijffels een rapport met als strekking dat de landbouw groener en duurzamer moet worden. De voormalig directeur van de Rabobank vindt al jaren dat het CDA terecht op zoek is naar draagvlak voor klimaatmaatregelen en een duurzamere landbouw, maar te weinig zelf aangeeft welke richting het op moet. Het systeem waarin de huidige landbouw zit, loopt op tegen de grenzen van onder meer de natuur. Dus wat wil het CDA? Tijdens de formatie uitte Wijffels ook zijn zorgen over zijn toenmalige partijleider Sybrand Buma, die in zijn ogen bij klimaatmaatregelen te veel aan de handrem hing.

Wijffels heeft tot op zekere hoogte een medestander in Cees Veerman, minister van landbouw voor het CDA van 2002 tot 2007. De ex-boer en voormalig hoogleraar is tegenwoordig consultant en adviseert onder meer de Europese Commissie. Wat er moet gebeuren, is duidelijk zegt hij. “De vraag is alleen hoe. In 2001 heb ik al een rapport gemaakt voor het CDA, waarin ik heb gepleit voor een circulaire landbouw, oftewel de kringlooplandbouw die het kabinet nu voorstaat. Dat is het oude gemengde boerenbedrijf, dus een combinatie van akkerbouw en veeteelt. Die landbouw moet grondgebonden zijn, dus niet meer dieren en mest dan de hoeveelheid die te verwerken is op de eigen grond. Het is heel verstandig om de kringloop van mineraalstromen te sluiten. Mens en dier moeten weer met elkaar in harmonie komen.”

Veranderen is ingewikkeld, zegt Veerman. “Boeren weten ook wel wat er moet gebeuren, maar als iemand zegt dat zij de helft van hun vee moeten inleveren, worden zij terecht boos. D66 wil ook geen soja meer importeren en meer veevoer verbouwen in Nederland. Dat is duurder en maakt voeding duurder, met als gevolg dat supermarkten hun producten in het buitenland kopen. Voor veranderingen zijn dus Europese afspraken nodig en dat is een proces van jaren.”

Harten van boeren veroveren

Wat moet het CDA doen? Veerman: “Het CDA is terecht voorzichtig. Het stikstofprobleem is complex. Er moeten drie of vier mensen bij elkaar gaan zitten en een plan maken voor landbouw en natuur. Het vereist leiderschap om de boeren mee te nemen. Wie iets wil veranderen moet hun harten veroveren en stap voor stap een proces van verandering inzetten waarin zij vertrouwen hebben. Een dictaat gaat niet werken.”

‘Draagvlak’, is ook voor Albert Jan Maat het sleutelwoord. Hij was acht jaar europarlementariër voor het CDA en daarna negen jaar voorzitter van LTO Nederland. De normen voor stikstof zijn in Nederland veel strenger dan in bijvoorbeeld Duitsland, stelt hij. Er is daarnaast te weinig oog voor wat boeren al doen aan duurzaamheid. “De helft van alle duurzame energie wordt opgewekt op de boerderij. Er is te weinig waardering en dat maakt de boeren boos. Zij snappen dat de natuur bescherming nodig heeft.”

Maat vindt het tijd voor een ‘plan van aanpak voor het platteland’. Niet alleen boeren zijn ontevreden, ook de andere inwoners van dorpen, onder meer omdat publieke voorziening ontbreken. “Het is tijd voor dialoog. Het bashen van de boeren moet afgelopen zijn.”

Lees ook:

Acties van boeren leggen spagaat van de coalitie bloot

Boeren, juristen en wetenschappers voeren de druk op het kabinet maximaal op voor het belangrijke stikstofdebat van donderdag.

Jaco Geurts weet welke gesprekken aan de boerenkeukentafel plaatsvinden

Een opvallend Tweede Kamerlid in de landbouwdebatten is CDA’er Jaco Geurts. Hij verdedigt de boeren fel, maar hij zit steeds vaker klem tussen coalitiecompromissen en het boerenbelang.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden