De bijzondere geschiedenis van een zangvogel: van lieveling tot gehate schreeuwlelijk

Beeld uit de webdocumentaire 'De Migrant - een vogel op de vlucht' Beeld Anaïs López

Geliefd, verguisd, opgejaagd, vermoord: fotografe Anaïs López stuit in Singapore op de bijzondere geschiedenis van een kleine zangvogel die zich in de lawaaiige stad ontpopt tot gehate schreeuwlelijk. Ze maakte er een ontroerende multimediale vertelling over. Deel 1 van een drieluik.

 Een aangeharkte flatwijk in Singapore. Rond twee uur in de ochtend rijdt een aantal grote wagens met dikke gele buizen de straten in. Ze rangschikken zich netjes onder de grootste bomen. Dan beginnen de buizen hun werk te doen. Ze spugen een dikke stinkende damp de bomen in, ook de hoogste takken worden bereikt. Als het werk gedaan is en de wagens wegrijden klinkt de eerste doffe klap. Plof. Nog een: plof, plof. Een van de flatbewoners wordt wakker en ziet hoe de zwarte diertjes een voor een gedrogeerd uit de bomen vallen. Ze proberen hun vleugels voorzichtig te bewegen, maar komen niet meer van de grond. En dat is precies de bedoeling.

Welkom in Singapore, waar alle ongewenste factoren in de openbare ruimte worden geëlimineerd. Ook kleine zwarte vogeltjes die te hard krijsen. Het gaat hier om de Javaanse Myna, die aan het begin van de twintigste eeuw nog vanuit Indonesië was binnengehaald als gewild exotisch pronkdier, maar vandaag de dag wordt verguisd, verbannen en uitgeroeid.

Brutale kraaloogjes

Fotograaf Anaïs López raakt in 2012 gefascineerd door het vogeltje, als ze voor een opdracht in Singapore terechtkomt. De stad voldoet niet direct aan haar fantasieën. Ze had gehoopt op een exotische plek met historische hints van Singapore als belangrijke koloniale handelspost; een smeltkroes van talen en culturen en een centrum van oude oosterse mystiek. Maar ze komt terecht in een hypermoderne metropool, waar efficiency en vooruitgang voorop staan. López reist vanaf het futuristische Changi Airport langs wolkenkrabbers, grote winkelketens en Disneyland-achtige attracties naar Little India, een van de weinige wijken waar nog chaos heerst. In tegenstelling tot het steriele centrum staat er op iedere hoek een Chinese, taoïstische of boeddhistische tempel en worden de zintuigen van de bezoeker geprikkeld met Indiase geuren en kleuren.

Ze neemt haar intrek in een klein pension waar ze met haar flinke jetlag al snel in slaap valt. Tot ze gewekt wordt door een snerpend geluid. Ze loopt naar het raam en hoort het geluid opnieuw. Dan verschijnt er een kleine zwarte vogel in het kozijn. Hij kijkt haar brutaal aan. Hij lijkt op een balletdanser, vindt López, vanwege zijn rechte houding en zelfverzekerde uitstraling. Schreeuwen kan hij ook. Zo hard, dat ze het gevoel heeft dat de vogel haar iets wil vertellen. Misschien is het wel liefde op het eerste gezicht, want vanaf dat moment laat de kleine vogel met zijn vrijpostige kraaloogjes haar niet meer los. Ze ziet hem overal op straat. In tegenstelling tot andere vogels lijkt hij niet bang voor mensen, sterker nog, hij werpt zich middenin de benen-hectiek van de spits en steekt naast alle mensen over bij het zebrapad. Daarnaast lijkt het wel alsof hij geluiden kopieert van de mensen in zijn omgeving. Wat is dit voor vreemd vogeltje, vraagt de fotografe zich af.

Ooit nog ongestoord

Aan het begin van de twintigste eeuwse leeft de Javaanse Myna nog ongestoord op de Indonesische archipel, in de dichte tropische bossen van Java en Borneo. Ze bouwen er nesten in de djatibomen, omgeven door acacia’s, orchideeën en rafflesia’s. Ze vliegen naast de Javaanse neushoorn, stoeien met de gibbons en vluchten voor vliegende vossen. Maar op een dag wordt hun rust verstoord.

Vanaf de jaren dertig onstaat er wereldwijd een grote interesse in zangvogels. Javaanse vogelhandelaren zien potentie in de groeiende populariteit van vogelzangwedstrijden en verschepen de exclusieve Myna’s in kooitjes naar allerlei plekken in de wereld. Veel vogels komen terecht in het dan nog Britse Singapore. De Java Myna is het summum onder de zangvogels.

Volgens de Nederlandse bioloog Thijs van Vuuren gaat het dan ook om een bijzonder geval. ‘De Java Myna behoort tot het geslacht van de aquidoteres, dat betekent de ‘sprinkhanenjagers’. Die vallen onder de familie van de spreeuwachtigen. Dat soort heeft een heel speciale syrinx, dat is het praat-orgaan­­. Bij de Myna is dat orgaan zo goed ontwikkeld dat hij prachtig kan zingen, maar daarnaast ook nog eens heel goed geluiden kan kopiëren. Op die manier verrijkt hij zijn zang en maakt hij zich aantrekkelijk voor de vrouwtjes. Evolutionair is hij dus veel verder dan onze spreeuw.

De Myna is niet alleen aantrekkelijk voor vrouwtjesvogels, ook mensen vinden het een leuk gezelschapsdier. Hij kan menselijke begroetingen kopiëren en is veel aanhankelijker dan andere kooivogels.

Uit de Singaporese staatsarchieven blijkt dan ook dat hij een geliefd huisdier is voor de Britse zakenlui. ‘Vijftig dollar beloning aangeboden door Sir Allen­­ voor huisvogel’, staat er in een krantenartikel van 19 juli 1959 . Het beschrijft­­ het verhaal van Sir Allen Rose­­, het Britse hoofd van Justitie, die een gekooide­­ Myna hield in zijn villa in de sjieke wijk Nassim Hill. Als hij op een dag uit zijn werk komt blijkt zijn Myna verdwenen. Allen Rose fluit, roept en doorzoekt de hele wijk. Maar hij vindt het zwarte vogeltje niet. Sir Allen­­ schakelt de politie in en een ware zoektocht wordt op poten gezet. Ook looft hij een beloning van vijftig dollar uit. Myna wordt uiteindelijk gesignaleerd tussen een grote groep kraaien in een uithoek van de stad en naar zijn baasje teruggebracht. ‘Je kan haar simpelweg niet verwarren­­ met een andere vogel’, zegt Sir Allen Rose als ze herenigd zijn. Op de bijbehorende foto houdt hij zijn huisdiertje liefkozend naast zijn wang.

Tragisch lot

Tot zover de lyrische berichten over Myna. Want er klinken ook andere geluiden uit het archief- en die zijn een stuk minder positief. Het zijn de kleine voortekenen van zijn tragische lot. Naast het bericht over de vrijwillige beloning­­ van Sir Allen Rose, is er in de archieven een artikel over een opgelegde sanctie te vinden: ‘Vierenveertig pond boete voor zingende Myna’ staat er in een Londense krant uit 1960.

Het vertelt het verhaal van aardappelverkoper John Luttmer, die iedere dag zijn kraampje opzette bij Esther Park Avenue, vergezeld door zijn zingende Java Myna. Eerst zong de vogel nog vrolijk klassiekers als ‘All the nice girls love a sailor’ en ‘Pop goes the weasel’. Passanten bleven staan om te luisteren; het kleine vogeltje was een ware buurtberoemdheid en de aardappelhandelaar deed goede zaken. Maar na een paar jaar was het gezang van de vogel gaan lijken op ‘piepende remmen’ en ‘krassende messen op borden’. Dat zijn de woorden van verschillende getuigen die John Luthmer en zijn Myna in 1958 aanklagen voor overlast. De rechter besluit een boete van vierenveertig pond op te leggen. Maar aangezien Luthmer de boete niet kan opbrengen, moet hij zijn geliefde vogel verkopen. En dat is nog maar het begin van de ellende die Myna te wachten staat.

Aanstaande dinsdag verschijnt op trouw.nl en in De Verdieping deel twee van De Migrant. Wilt u al meteen meer weten over het lot van Myna?  Bekijk de webdocumentaire.

De Migrant, een multimediaal project 

Een kleine zwarte vogel met gele pootjes, een ­onstuimig kuifje en een scherp keelgeluid; iedereen in Singapore kent de Java Myna (ook wel gespeld als Mynah of Maina). En hij wordt gehaat. ­Fotograaf Anaïs López onderzocht zijn turbulente ­levensgeschiedenis en lanceert deze week het project ‘De Migrant’, waarin thema’s als de moeizame relatie tussen mens en dier, de gevolgen van snelle stedelijke ontwikkeling en de positie van de ongewenste ­vreemdeling samenkomen. Het project bestaat uit een fotoboek waarmee López live-optredens doet, een reeks tentoonstellingen, een radio-documentaire en een webdocumentaire-serie (i.s.m Prospektor).

De serie, die balanceert op de rand van feit en fictie, is vanaf nu te zien op Migrant.nu.

Ook maakte López in samenwerking met radiomaker Laura Stek een ­dertig minuten durende radio­documentaire voor het ­geschiedenisprogramma OVT van de VPRO. Uitzending: Zondag 25 februari, 11:20, Radio 1.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden