Coalitie worstelt zich naar nationaal klimaatakkoord

Beeld idris van heffen

De VN-klimaattop in Katowice is voorbij, de gesprekken over het Nederlandse klimaatakkoord gaan de laatste week in. Vrijdag moet er resultaat zijn. Het prestige van het kabinet en vooral premier Rutte staan op het spel.

 Vanavond schuiven ze weer bij elkaar aan. De veertien bewindslieden en Kamerleden die in Den Haag het ‘cockpitoverleg’ vormen. De premier, vicepremiers­­, vakministers- en staatssecretarissen en de fractievoorzitters en klimaatwoordvoerders van de coalitiepartijen steken de koppen bij elkaar voor een van de laatste overleg­ronden over het klimaatakkoord.

Tussenstand

Dat akkoord, dat moet zorgen voor bijna de helft minder broeikasgassen in 2030, moet er vrijdag liggen. En het zal er liggen ook, bezweren de coalitiepartijen. Nee, het zal geen definitief klimaatakkoord zijn. Wel komen in de Haagse wandelgangen termen voorbij als een ‘onderhandelaarsakkoord’, ‘een tussenstand’, of de ‘contouren van een klimaatakkoord’. Volgens de oorspronkelijke planning had er deze week al een definitief Nationaal Klimaatakkoord moeten liggen.

Dat akkoord moest komen van vijf zogeheten klimaattafels onder leiding van oud-milieuminister Ed Nijpels. Voor Nijpels was het lastig om zonder ruggesteun van de politiek zelf met maatregelen te komen. Dat bleek in september, toen er al concrete, doorrekenbare plannen hadden moeten zijn. Het Centraal Planbureau (CPB) en het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) konden toen slechts een ‘analyse’ maken van het werk van de tafels. De onderhandelaars in de polder hadden hun huiswerk niet af. Op Nijpels’ daaropvolgende klacht dat er meer politieke sturing moest komen, werd de cockpit in het leven geroepen.

Ook het pakket dat er vrijdag moet liggen, zal eerst door de planbureaus worden doorgerekend. Volgens betrokkenen is het een stuk concreter dan de plannen van na de zomer, maar er zullen nog belangrijke knopen doorgehakt moeten worden. Over het betalen van elektrisch rijden bijvoorbeeld, ondergrondse opslag van het broeikasgas CO2, de kosten van het grootschalig verduurzamen van woningen en over een CO2-heffing. Wat vaststaat: er zal geen nieuwe onderhandelingsronde van de klimaattafels komen, de gevoelige beslissingen die nog genomen moeten worden, zijn aan de coalitie.

Stroeve onderhandelingen

Het beeld dat de afgelopen weken oprees van de klimaattafels was dat van zeer stroeve onderhandelingen, met daarnaast een coalitie van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie, die nog net niet rollend over straat ging. Vier milieuclubs aan de tafels dreigen het akkoord niet te ondertekenen, omdat zij vinden dat de vervuilende industrie de hand boven het hoofd wordt gehouden. Werkgeversorganisatie VNO-NCW ziet weer niets in een CO2-heffing, waar de milieuorganisaties groot voorstander van zijn.

Ook volgens de linkse oppositie is het beprijzen van CO2 hét wondermiddel om de energietransitie te halen en betaalbaar te houden. D66-fractievoorzitter Rob Jetten sloot zich vorige week hierbij aan. Diezelfde Jetten was een week eerder nog geïrriteerd over zijn CDA-collega Sybrand Buma. Buma had – opnieuw – gewaarschuwd voor een mogelijke volksopstand, als de rekening voor de klimaatplannen niet eerlijk wordt verdeeld. “Het heeft geen zin om alleen maar kritiek te leveren”, verzuchtte Jetten in deze krant. “Wij moeten als politiek zorgen dat de lasten eerlijk worden verdeeld.”

Wie Ed Nijpels om een reactie vroeg op de ogenschijnlijke onrust, kreeg steevast hetzelfde antwoord. “Zo lang er niemand van de tafels is weggelopen, is er altijd overeenstemming mogelijk.” Nijpels weet als ervaren onderhandelaar als geen ander dat lobbygroepen in het zicht van een deadline forse eisen gaan stellen.

Grootste verbouwing sinds WOII

Dat doet voor de voorzitter van het Klimaatberaad niets af aan het belang van het klimaatakkoord. De voormalige VVD-leider noemde het eerder al “de grootste verbouwing aan Nederland sinds de Tweede Wereldoorlog”. Vanwege de grote belangen moeten Kamerfracties niet steeds de boel afremmen, klaagde hij in september, toen VVD en CDA vragen hadden bij de betaalbaarheid en haalbaarheid van de klimaatmaatregelen. 

Nijpels: “Ik wijs er nadrukkelijk op dat eenvoudig nee zeggen tegen de voorstellen er niet bij is. Je hebt als politicus ook de plicht met alternatieven te komen.” Daarom riep hij ook Mark Rutte op leiderschap te tonen en zich veel nadrukkelijker met het akkoord te bemoeien. Rutte reageerde wat kregelig na die oproep van Nijpels. “Leiderschap is een heerlijke term. Maar wat wil hij dan?”

Toch trok Rutte zich de boodschap aan. Al wekenlang komt de ‘cockpit’ op donderdagavond bij elkaar op het ministerie van volksgezondheid, de thuisbasis van vicepremier Hugo de Jonge. Soms gaan de overleggen door tot diep in de nacht. En die gesprekken verlopen in goede harmonie, zo spreken betrokkenen berichten in de media over een ruzieachtige sfeer tegen. Ze prijzen de inzet van Rutte om het akkoord tot een succes te maken, zoals ook de voortrekkersrol opvalt van vicepremier De Jonge (CDA).

Liberalen

Hoewel het klimaat waarschijnlijk nooit een VVD-hobby zal worden, zitten er in de cockpit precies twee liberalen die zeer begaan zijn met de energietransitie. Waar sommige VVD’ers nog denken dat het zo’n vaart niet zal lopen met de klimaatverandering, laat minister Eric Wiebes van economische zaken geen moment na om de urgentie te benadrukken.

En Rutte? Die liet zich vroeger vaak sceptisch uit over groene maatregelen, maar is, zoals hij zelf zegt ‘omgeturnd’. Bij D66 en ChristenUnie zagen ze met veel plezier hoe de premier optrad bij CNN tijdens de klimaattop in Katowice. Rutte sprak van ‘een enorme urgentie’: “We moeten met maatregelen komen. De EU zal meer moeten doen voor het klimaat.” Opnieuw pleitte Rutte in Polen voor een Europese kopgroep die de CO2-uitstoot met 55 procent terugbrengt in 2030, in plaats van het huidige Europese streven van 40 procent.

Bovendien heeft het kabinet geleerd van het Energieakkoord, dat in 2013 werd gesloten. Toen kwamen 47 overheden, milieuorganisaties en bedrijven tot een maatregelenpakket over duurzame energie. Er stonden afspraken in over het stoken van biomassa in kolencentrales en over grote windparken in zee en op het land. Het akkoord kwam tot stand onder leiding van toenmalig minister van economische zaken Henk Kamp, verder had de politiek geen bemoeienis.

Sociale onrust

Dat wreekte zich in de daaropvolgende jaren. De Tweede Kamer kon nauwelijks nog invloed uitoefenen op de plannen en voelde zich door het polderakkoord aan de kant geschoven. De stemming op het Binnenhof was: dit nooit meer. Door het Energieakkoord moesten burgers soms pijnlijke maatregelen slikken, terwijl de gekozen volksvertegenwoordigers aan de zijlijn stonden. 

Voorzitter Ed Nijpels presenteerde eerder dit jaar de hoofdlijnen van wat het klimaatakkoord moet worden aan minister Wiebes. Beeld ANP

Kamerleden zagen met lede ogen hoe de maatschappelijke onrust de afgelopen jaren toenam. De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding- en Veiligheid houdt tegenstanders van windparken in de gaten die in Drenthe dreigen met gewapend protest. En ieder jaar voelen mensen de klimaatmaatregelen van toen meer in de portemonnee. In Nederland zijn vanwege stijgende energierekeningen nog geen massale protesten zoals in Frankrijk, maar alle partijen erkennen dat dure klimaatplannen waar mensen de baten niet van zien, sociale onrust in de hand werken.

Ook om die reden is de politieke bemoeienis verklaarbaar. Voor Rutte hangt er bovendien meer af van het klimaatakkoord dan de toekomst van de planeet. De prestige van zijn derde kabinet en dat van hemzelf staat op het spel. Bij het sluiten van het regeerakkoord klopte het kabinet zich op de borst als ‘het groenste kabinet ooit’. Dan moet het ook leveren. Zeker omdat een andere grote hervorming, het pensioenakkoord, onlangs klapte. Veel successen kan het kabinet nog niet overleggen, wel kende het al verschillende pijnlijke momenten, zoals het debacle rond de afschaffing van de dividendbelasting.

Statenverkiezingen

Als ook het klimaatakkoord klapt, dan is de kans groot dat het kabinet volgt. D66 heeft binnen de coalitie veel moeten slikken en staat op verlies in de peilingen. Voor de D66-kiezer is het klimaat zeer belangrijk. Als de partij geen stevig klimaatakkoord aan de achterban kan tonen, liefst voor de provinciale statenverkiezingen van maart, dan heeft D66 niet veel meer in het kabinet te zoeken.

Vandaar de politieke urgentie, en daarom ook zullen er vrijdag vrijwel zeker klimaatplannen op tafel liggen. Maar met dat onderhandelaarsakkoord (of zo u wilt, een contourenakkoord) is de politieke- en maatschappelijke gevoeligheid rond het klimaat nog niet bezworen. Veel hangt af van hoe concreet de plannen zijn. Volgens een ingewijde moet in de documenten duidelijk staan aan welke knoppen het kabinet wil draaien, en liefst ook al een beetje hoe hard. Binnen de VVD wordt smalend gesproken over een ‘broddelwerkje van de klimaattafels’ dat in september werd afgeleverd. De polder zal eind deze week met meer moeten komen. Maar het lijkt onontkoombaar dat de klimaattafels voor de meest ingrijpende beslissingen naar het kabinet kijken.

Bovenop die voor de coalitie moeilijke beslissingen, wordt een andere kwestie steeds nijpender. Vanavond buigt het cockpitoverleg zich ook over het Urgendavonnis. In oktober bekrachtigde het gerechtshof een vonnis dat de staat verplicht de CO2-uitstoot met een kwart te beperken ten opzichte van 1990.

Begin volgend jaar maakt het Planbureau voor de Leefomgeving bekend hoeveel CO2 Nederland bespaard heeft sinds 1990. Dat zou weleens fiks lager kunnen uitvallen dan de ongeveer 23 procent waar het kabinet op had gehoopt. Vorige week brachten vier onderzoeksbureaus naar buiten dat de CO2-reductie in het huidige tempo in 2020 op 15 procent uitkomt.

Als het klopt dat er in een krappe twee jaar 10 procent moet worden goedgemaakt, dan is het Urgendavonnis niet te halen, klinkt het realistisch bij de coalitiepartijen. Het kabinet reserveerde onlangs een half miljard euro om de verouderde Hemwegcentrale in Amsterdam te sluiten, maar dat is dan bij lange na niet genoeg. Er zullen dan meer, zeer ingrijpende maatregelen nodig zijn.

Maximaal 100 km/u

D66-voorman Rob Jetten opperde in deze krant andere maatregelen uit het klimaatakkoord naar voren te halen, om in ieder geval in de jaren na 2020 een fikse CO2-besparing te bereiken. D66 neemt het Urgendavonnis zeer ernstig en wil binnen afzienbare termijn de rechterlijke uitspraak nakomen. Jetten noemde als mogelijke CO2-besparing een kolenverbod en maatregelen om te voorkomen dat veenweidegebieden uitdrogen. Als veen uitdroogt, komt veel broeikasgas vrij.

Naast deze maatregelen komen bij tegenvallende PBL-cijfers vermoedelijk ook andere middelen weer op tafel, zoals een verlaging van de maximumsnelheid naar 100, een kilometerheffing en het versneld verduurzamen van woningen en kantoren. Dure, of politiek zeer omstreden maatregelen. De kans dat er binnen de coalitie overeenstemming kan worden gevonden over één van deze voorstellen, is nihil. Het overleg van vanavond zal niet voldoende zijn, de cockpit zal de hele week nog gevuld zijn.

Lees ook: 

Het Nationaal Klimaatakkoord stelt voorlopig teleur

Vier maanden al onderhandelen bedrijven, overheden en milieuorganisaties over het Nationaal Klimaatakkoord. Over het resultaat tot nu toe lopen de meningen zeer uiteen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden