Burgerwetenschap geeft uitstekend beeld van de natuur

Vanuit de woonkamer vogels spotten in eigen tuin.Beeld Flip Franssen/HH

Door waarnemingen door te geven via speciale apps of websites, dragen burgers massaal bij aan het in kaart brengen van natuur- en milieuverschijnselen. Deze nieuwe vorm van wetenschap, citizen science, geeft vaak een uitstekend beeld van de situatie.

Voor veel natuurliefhebbers is het allang niet meer nieuw, een waarneming doorgeven via de smartphone tijdens een wandeling in het veld, of achteraf op de computer. Een goudhaantje in een dennenboom in de duinen gezien? Een paar minuten later kan heel Nederland de plaats aanwijzen. Een dagpauwoog op een heuveltop zien zitten? Voor je het weet staat hij, hop, op internet.

Wetenschappers maken slim gebruik van gegevens die burgers in hun enthousiasme doorgeven. 'Citizen science', zoals het heet, heeft in tien jaar tijd een grote vlucht genomen. Arnold van Vliet van Wageningen Universiteit is erin gespecialiseerd. "Toen ik in 2001 met mijn Natuurkalender-project het effect van klimaatverandering op de natuur wilde onderzoeken aan de hand van waarnemingen van vrijwilligers, volgden mijn collega's op de universiteit mij met argusogen. Maar al snel meldden zich 3000 mensen aan. De burgermetingen gaven gedetailleerd de effecten van klimaatverandering in de achtertuinen weer."

De kracht van citizen science ligt in de grote hoeveelheid gegevens, wat fouten van individuen verwaarloosbaar maakt. Enkele succesvolle voorbeelden.

Vissen tellen
De app 'MijnVISmaat' is een soort Facebook voor hengelaars. Sportvissers kunnen hun vangst melden, foto's toevoegen en reacties plaatsen ('Toffe vis, waar heb je die gevangen?'). Ook kunnen sportvissers slim gebruik maken van de gegevens van andere hengelaars door te kijken wat er gevangen wordt op welke stek en met welk aas.

De app levert Sportvisserij Nederland een gigantische databank aan informatie op. Ontwikkelaar Pieter Beelen: "We hebben 97.500 geregistreerde gebruikers sinds 2012 en 850.000 vangsten. Tijdens vakantieperioden of in het weekend krijgen we soms wel 500 vangstmeldingen per dag binnen. Uit al die gegevens kunnen wij aflezen hoe het gaat met de visstand in de verschillende Nederlandse wateren. Ook geeft het ons zicht op de verspreiding van bijzondere soorten."

De data worden na controle gebruikt voor het samenstellen van de Verspreidingsatlas voor vissen die Sportvisserij Nederland samen met reptielen-, amfibieën- en vissenorganisatie Ravon maakt.

Beeld De app MijnVismaat

Afval jagen
De milieuorganisatie Plastic Soup Foundation ontwikkelde de app 'Trash Hunters' om inzichtelijk te maken waar zwerfafval in de straten ligt en hoeveel. De 'trash hunters' die de app gebruiken, maken een foto van het zwerfvuil, uploaden die en voegen de plaats toe met behulp van geo-tagging, voordat ze het afval eigenhandig in een vuilnisbak gooien.

Directeur Maria Westerbos: "Tachtig procent van het zwerfafval in zee is van land afkomstig. Denk aan blikjes, flesjes, tassen, doppen, sigarettenpeuken en verpakkingen. Vlak voor het debat in de Tweede Kamer over statiegeld in mei heeft Trash Hunters een actie opgezet om aandacht te vragen voor het belang van statiegeld.

"Uit ruim 20.000 foto's van drankverpakkingen die we toen hebben verzameld, had 99,5 procent geen statiegeld. Ook bleek 20 procent van het gevonden afval van Red Bull afkomstig. Daarna komen Heineken, Coca-Cola en het huismerk van Albert Heijn. Aan het afval op schoolroutes - snoepzakjes en Coca-Cola-flesjes - viel af te lezen dat jongeren grote vervuilers zijn. "Als je weet wie het zwerfafval vooral veroorzaken, kun je gericht campagne voeren."

Fijnstof meten
Van 1 september tot en met 15 oktober doen mensen in heel Europa luchtmetingen met hun mobiele telefoon. Duizenden mensen gaan de straat op om, met een speciaal opzetstukje en bijbehorende app voor de iPhone, fijnstof te meten. Het opzetstukje, de zogenoemde 'iSPEX', werd door sterrenkundigen ontworpen en werkt zoals een satellietinstrument. Uit een meting waarbij twintig foto's onder verschillende hoeken worden gemaakt, kan de hoeveelheid fijnstofdeeltjes in de lucht worden afgeleid. Fijnstof is de verzamelnaam voor kleine deeltjes in de lucht (plantenpollen en schimmels, roetdeeltjes van auto's, woestijnzand en aswolken van een vulkaan) die gezondheidsklachten kunnen veroorzaken en vormt een van de grootste onzekerheden in de huidige klimaatscenario's.

Uit het eerdere experiment bleek citizen science een betrouwbaar meetinstrument voor een luchtmeting. "We zagen bij de burgermeting dezelfde patronen als bij metingen met de satelliet", vertelt RIVM-onderzoeker Hester Volten. "Ook zagen we het verloop in de tijd. Een dag zagen we bijvoorbeeld eerst lucht met weinig deeltjes aan de kust en later verspreidde dit zich verder het land in. Die informatie is een mooie aanvulling op wat we met een satelliet kunnen waarnemen, die komt immers maar een keer per dag over Nederland."

Vlak voor het debat in de Tweede Kamer over statiegeld in mei heeft Trash Hunters een actie opgezet om aandacht te vragen voor het belang van statiegeld.Beeld anp

Dier spotten
Op de website Waarneming.nl geven burgers hun waarnemingen van vogels, libellen, vlinders, sprinkhanen en andere diergroepen door. De website werd in 2004 opgericht door vogelaars en richtte zich in eerste instantie alleen op vogels. Dagelijks stromen duizenden waarnemingen binnen, wat opgeteld uitkomt op enkele miljoenen per jaar. Er zijn inmiddels meer dan 35 miljoen waarnemingen geregistreerd. De meeste worden gedaan door vrijwilligers, maar ook professionals van natuurbeschermingsorganisaties en adviesbureaus zijn aangehaakt. Alle informatie wordt uiteindelijk opgenomen in de Nationale Databank Flora en Fauna.

Via diverse apps kan de gebruiker zijn waarneming ter plaatse in het veld registeren. Daarvoor is geen internet nodig. Zodra er verbinding is met internet worden de gegevens verzonden. "Doordat de locatie via de gps exact wordt berekend, draagt de app bij aan de nauwkeurigheid van de waarnemingen", vertelt Tim Asbreuk van Waarneming.nl.

Waarneming.nl werkt met open source data, de waarnemingen zijn voor iedereen zichtbaar. Wie wil weten waar een bepaald dier, een bepaalde plant of paddenstoel voorkomt, krijgt in een paar muisklikken een plattegrond van Nederland te zien met de verspreidingskaart. De software is zo ingesteld dat de verblijfplaatsen van verstoringsgevoelige soorten niet worden getoond.

Klimaat volgen
Vijf jonge wetenschappers, onder wie Joost Keuskamp, bodemecoloog bij de Universiteit Utrecht, ontwierpen een meetmethode met Lipton-theezakjes om te onderzoeken of de opwarming van de aarde invloed heeft op de afbraaksnelheid van plantenmateriaal in de bodem. De wetenschappers vragen twee theezakjes naast elkaar op één vinger diepte in de grond te begraven: één zakje groene thee en één zakje rooibos.

De groene theeblaadjes vertegenwoordigen bladeren met een snel verteringsproces, de houten rooibostakjes die met een langzaam proces. Drie maanden later worden de theezakjes geacht opgegraven te worden en gewogen met een bijgeleverde papieren weegschaal.

Keuskamp: "De gaatjes in die nylon theezakjes zijn net groot genoeg voor schimmels en bacteriën om naar binnen te komen, maar grotere organismen kunnen er niet bij. Dat is voor ons experiment ideaal." Keuskamp verwacht dat de citizen science-methode potentie heeft om de grote hoeveelheid data te kunnen verzamelen die nodig is om uitspraken te kunnen doen over het effect van klimaatverandering.

Tuin checken
De Jaarrond Tuintelling is een website waarop burgers doorgeven welke dieren en planten ze in hun tuin zien: vogels, vlinders, amfibieën, libellen, zoogdieren, insecten, weekdieren, nachtvlinders, vissen en planten. "Alle Nederlandse tuinen bij elkaar beslaan een gebied dat vijf keer zo groot is als de Oostvaardersplassen", zegt Lars Soerink van Vogelbescherming Nederland. "De tuinen vormen een fijn raster over Nederland. Het is voor ons heel interessant om te weten wat daar zoal rondscharrelt. De soortenopbouw van tuinen is nog redelijk onbekend. Burgers kunnen een schatkist aan informatie leveren."

Op den duur kunnen de gegevens nog bredere patronen blootleggen en kunnen op basis daarvan mogelijk voorspellingen worden gedaan, bijvoorbeeld wat een bepaald weertype met dieren zal doen. Soerink somt op: "Vliegen vogels uit Oost-Nederland naar West-Nederland zodra het vanuit het oosten gaat sneeuwen? Wat gebeurt er als het aan de westkust gaat stormen? Wat zijn effecten van de klimaatverandering?"

De verzamelde gegevens door de tuintellers komen terecht in de Nationale Databank Flora en Fauna. Het gros van de telgegevens wordt automatisch gevalideerd op basis van de periode, plaats en waarschijnlijkheid dat de soort er voorkomt. Minder voor de hand liggende resultaten worden door specialisten met de hand gevalideerd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden