Burgers gaan niet zomaar betalen voor natuur

Recreanten in het Haagse Bos. Beeld Phil Nijhuis

Organisaties als Staatsbosbeheer krijgen minder geld van de overheid. Ze moeten op zoek naar andere inkomsten, bijvoorbeeld van burgers. Maar een experiment toont aan dat die niet zomaar in de buidel tasten.

Het speelbos Robin Hood in het Haagse Bos ligt er verlaten bij op deze wat kille zomermiddag. Er valt te klauteren over houten plateaus, rubber matten en touwbruggen, en er is een lange kabelbaan. Aan de rand van de vijvers verderop zitten wat mensen op het gras in een waterig zonnetje. Wandelaars, fietsers en hardlopers doorkruisen het grote park over één van de vele paden.

Zouden die bezoekers willen betalen voor het gebruik van dit stadsbos, vroegen onderzoekers van Wageningen Universiteit zich af. Die vraag is relevant, omdat het Haagse Bos eigendom is van Staatsbosbeheer. Die organisatie moet het met minder geld uit de schatkist doen. In plaats daarvan zouden burgers en bedrijven meer moeten bijdragen aan het beheer van natuur, zo is de bedoeling van de rijksoverheid.

De vraag is niet goed te beantwoorden met een simpele enquête. Mensen zijn geneigd sociaal wenselijke antwoorden te geven. Ja hoor, ze willen best iets betalen. Maar het is een fictieve vraag, hoe gedragen ze zich als dat daadwerkelijk het geval is? Daar komt bij dat vooral interessant is hoe de wisselwerking is tussen de overheid en de burgers. De overheid geeft het signaal: mensen, er is minder geld voor natuur, jullie moeten zelf een steentje bijdragen. Maar werkt die oproep ook zo? Vinden de hardlopers en de picknickers het logisch om het gat te vullen dat de overheid laat vallen?

De wetenschappelijke literatuur geeft geen eenduidig antwoord op deze kwestie. Er zijn verschillende theoretische voorspellingen over de vrijwillige bijdrage van burgers aan publieke goederen, constateren de Wageningse onderzoekers in een recente publicatie in het economenblad ESB. De ene verwacht dat de kleinere rol van de overheid burgers aanzet zelf in de buidel te tasten. De andere komt juist uit op het tegenovergestelde: mensen laten het afweten omdat de overheid door bezuinigingen kennelijk laat zien dat het om iets onbelangrijks gaat.

Gedragseconomie in het bos
Om meer helderheid te krijgen over de houding van burgers tegenover korten op natuur, hebben de onderzoekers een veldexperiment gedaan in het Haagse Bos. Gedragseconomie, toegepast tussen de eiken en beuken midden in de stad. Tijdelijk echt entree heffen was voor het experiment geen optie. Staatsbosbeheer wil dat niet, een proef zou de indruk kunnen wekken dat geld vragen in de toekomst misschien wel gaat gebeuren.

Daarom was het zaak de betrokkenheid van bezoekers van het bos op een andere manier te meten. De onderzoekers spraken alle passerende mensen aan met een aantal vragen, over het bos en demografische. Daarnaast kregen de bezoekers het verzoek thuis een online-enquête in te vullen over de beleving van het bos. Dat gebruikten de onderzoekers als maatstaf voor betrokkenheid. Het is niet hetzelfde als een gelddonatie, erkennen ze, maar het is ook een soort opoffering. Een vragenlijst invullen kost tijd en bovendien is sociale druk, die mogelijk is bij een persoonlijk interview, afwezig omdat de fietser of wandelaar die net het bos bezocht thuis alleen achter de computer zit.

Beeld Phil Nijhuis

De passanten kregen verschillende informatie mee. Drie groepen werd beloofd dat de Wageningen Universiteit geld aan Staatsbosbeheer zou overmaken als ze de enquête zouden invullen: 1, 10 of 20 euro. Bij de vierde groep ontbrak die geste. Daarnaast verschilde de toelichting. De ene helft las op de uitnodiging voor het invullen van de vragenlijst de volgende zin: 'De financiering van de overheid voor het beheer van natuur en landschap staat de komende jaren onder druk. Daarom is het van belang om ook burgers en bedrijven sterker bij de financiering te betrekken.' Bij de andere helft stond deze zin er niet bij.

Zo creëerden de onderzoekers acht varianten in hun gedragseconomische experiment. Om ook nog eens zoveel mogelijk verschillende mensen aan te spreken, posteerden ze zich bij twee ingangen van het Haagse Bos. De ene op een paar minuten van het Centraal Station, vlakbij hoge kantoorgebouwen en het Malieveld. De andere ingang aan de noordelijke kant bij Huis ten Bosch, tegenover een woonwijk. Een kleine zeshonderd bezoekers hebben eerst in het Haagse Bos zelf de mondelinge vragen beantwoord en daarna de uitnodiging voor de enquête en wat informatie over het Haagse Bos meegekregen.

De onderzoekers analyseerden alle dwarsverbanden binnen de acht varianten die ze hadden losgelaten op de bosbezoekers. Dat levert opmerkelijke resultaten op. De kans dat mensen de online-enquête invulden, bleek dertig procent lager als de terugtrekkende overheid werd benadrukt. Het lijkt er dus op, schrijven de onderzoekers in ESB, dat als de overheid minder doet, de burgers hier niet vrijwillig voor willen compenseren.

Haags Oerbos

Het Haagse Bos is eigenlijk een ‘oerbos’, alleen zijn de bomen die er staan merendeels niet zo ‘oer’. In de vroege Middeleeuwen was het onderdeel van een woud dat zich uitstrekte van Den Haag naar Alkmaar. Nu is het een stadsbos, van vlakbij station Den Haag Centraal tot Paleis Huis ten Bosch tegen Wassenaar aan. Het Malieveld en de Koekamp horen ook bij het Haagse Bos. Omdat het gebied in de Tweede Wereldoorlog zwaar beschadigd was, zijn de meeste bomen niet ouder dan zo’n 70 jaar. De Atlantikwall, de verdedigingslinie van de Duitsers, liep door het bos, de sloot was in die periode een antitankgracht. De grote vijver is een erfenis van koning Willem I. Hij liet die graven in 1819. Met de grond werd het zuidelijk deel van het bos opgehoogd, dat de koning te nat vond.

'Sterker nog, de resultaten suggereren dat de burgers juist minder zullen gaan bijdragen.' Het geldbedrag voor het Haagse Bos, dat een deel van de bezoekers als lokkertje werd voorgehouden, bleek geen belangrijk argument om mee te doen. Het maakte ook niet uit of dat 1, 10 of 20 euro was.

Een verrassende uitkomst was dat mensen die het Haagse Bos vaak bezoeken, minstens eens per week, nog gevoeliger zijn voor de boodschap dat de overheid minder geld aan natuur uitgeeft. Onder die groep daalde de kans op deelname aan de enquête met vijftig procent als ze lazen over de bezuinigingen.

Opmerkelijk, omdat van frequente bezoekers juist meer betrokkenheid wordt verwacht. De overheid heeft uitgerekend die 'betrokken burgers' op het oog om in het gat te springen dat zij achterlaat. Het beleid waarbij de overheid zich terugtrekt uit natuurbeheer in de hoop dat de burgers het overnemen, zou dus weleens averechts kunnen werken, denken de onderzoekers.

Meer eigen inkomsten

Staatsbosbeheer is de afgelopen jaren zwaar getroffen door bezuinigingen. De bijdrage van de rijksoverheid zakte met tientallen miljoenen in 2014. Die aderlating is deels opgevangen door de provincies. De rest moest de organisatie uit meer eigen inkomsten halen, zoals de productie van hout en biomassa, de verhuur van vakantiewoningen en samenwerking met andere organisaties. Het personeelsbestand is met ongeveer een vijfde uitgedund en de organisatie werkt met minder boswachters. Ook zijn stukken natuur verkocht om de bezuinigingen op te vangen. Staatsbosbeheer is met 265.000 hectare bos, natuur en landschap de grootste natuurbeheerder van Nederland.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden