reportage

Bram Bos woont aardgasvrij, midden in Amsterdam: 'Ik dacht vooral: kan ik het wel betalen?'

Ontlasting komt terecht in mestsilo’s in het stadstuintje van Bos. Daar composteert het, jarenlang. Beeld Patrick Post

Bram Bos maakte zijn monumentale ‘Polderhuis’ aardgasvrij. Daar slaagde hij relatief goedkoop in, met een warmtepomp en isolatie. Vooral bijzonder: de duurzame verwarming zit verstopt in de lemen muren. En dan heeft hij ook nog eens een waterloze wc.

Pas op je hoofd”, roept Bram Bos. Even eerder knalde de verslaggever, turend op notitieblok, lopend tegen de lage deurpost tussen halletje en woonkamer. Het ‘Polderhuis’ van Bos, in de Amsterdamse Pijp, is klein van stuk. Een tiny house, zou het wellicht heten als het nu gebouwd werd. Maar die term bestond niet toen deze arbeiderswoning in 1865 werd gebouwd. Ooit woonden er dertien mensen in, vond Bos in de archieven. Later werd het een garagebedrijf, met een werkplaatsje. ‘Rijtuig- en Wagenmakerij’ staat nog op de muur. Het is een gemeentemonument.

Het huisje was een krot, toen Bos (50) er als huurder introk. Dat was in zijn studententijd. Een lang verhaal kort: hij zou er niet meer weggaan, hij kon het zeer energieonzuinige ‘oude krot’ uiteindelijk kopen. Vanaf 2002 toverde hij het om tot een duurzaam stulpje, met energielabel A+. Energiekosten heeft hij nauwelijks meer.

“Loop maar even mee”, zegt Bos. Hij opent de deur in het achterste halletje. Hij stapt naar buiten, op een klein afgeschermd terras. Hier staat het belangrijkste apparaat waarmee het huis duurzaam draait. Een luchtwarmtepomp. Die draait op groene stroom en haalt warmte uit de buitenlucht. Zelfs als het koud is kan de warmtepomp wat graadjes uit de lucht wegsnoepen, om het huis te verwarmen. “Deze oudere pomp maakt wat lawaai, dat klopt. Maar het valt reuze mee.”

Nóg liever had Bos trouwens een grondwarmtepomp gehad, die energie uit de bodem zuigt. Maar dat was moeilijk, veel te duur bovendien. “Want denk niet dat ik steenrijk was, toen ik begon met verduurzamen”, zegt Bos.

Zonder subsidie

“Ik dacht vooral: kan ik het wel betalen?” Dat bewoners piekeren over op te hoesten kosten voor duurzame huizen, daar kan hij zich alles bij voorstellen. “Best logisch.” Hij wil graag laten zien hoe hij het zelf deed. Door voor 15.000 euro dikke ramen en isolatie te plaatsen, vooral in het dak, kwam hij al een heel eind. Isolatie maakte zijn energievraag laag. Nog eens grofweg 15.000 euro was Bos kwijt aan het duurzame verwarmingssysteem binnen, waarvan 4200 euro voor de luchtwarmtepomp. Zonder subsidie, want de overheid stimuleerde gasloos wonen niet zoals nu.

In het halletje zit, naast de ketel die de warmte verdeelt, een vlek. Het zijn de contouren van een oude cv-gasketel. Die verklaarde Bos in juli 2017 overbodig, en hij deed hem weg. Sindsdien woont hij ‘aardgasvrij’. Toegegeven, toen het de laatste winter 5 graden vroor, kreeg hij zelfs het kleine huis onvoldoende warm. Bij de bank heeft hij nog wel een kacheltje staan dat op duurzame houtkorrels stookt. “Voor noodgevallen”, lacht hij. Maar ook gewoon voor de gezelligheid.

Zeer bijzonder is de manier waarop Bos de rest van het Polderhuis warm houdt. De luchtwarmtepomp verdeelt het warme water in huis niet door radiatoren, maar door buisjes in de wanden. Tegen alle buitenmuren, gemaakt van ademend leem met riet, zit een netwerk van waterleidingen pal onder het oppervlak. Zo geeft de muur warmte af, naar binnen toe. “Dat water hoeft ook niet loeiheet te zijn, zoals een cv-ketelsysteem dat draait op 70 graden. “Een graad of 25 is genoeg”, zegt Bos. De techniek voor de wandverwarming, waar Bos het meest in moest investeren, komt van de Duitse architect Martin Breidenbach, die er een hele woonwijk mee uitrustte. Verder kom je het vrijwel niet tegen.

Het systeem met warmtewanden kan voor huizen uitkomst bieden, zegt Bos. Van de 7,2 miljoen huizen die het kabinet aardgasloos wil zien worden zijn er een kleine 6 miljoen bij de bouw niet of nauwelijks geïsoleerd. En dat Bos voor 31.000 euro klaar was (hij geeft inzicht in alle kosten) lijkt ook een verademing. Want experts rekenen meestal met 35.000 euro aan kosten in het meest gunstige geval, oplopend tot zeker 60.000 of 80.000 euro bij oude huizen. 

Wel is het zo dat zijn Polderhuis relatief goed met beperkte muurwarmte af kan, vanwege de kleine ruimtes. Verder is het wel ingrijpend, om alle muren te voorzien van leem met waterleidingen. Bovendien hebben veel monumenten grote, hoge ruimtes. Die straal je niet warm vanuit de muren. Daar is veel meer duurzame techniek voor nodig. “En in sommige monumenten, met wandschilderingen bijvoorbeeld, hebben muren een beschermde status”, weet Bos. Maar toch, zegt Bos, er zijn veel meer huizen te vinden waar de techniek uiterst geschikt is. Zowel nieuw als oud.

Bos weet alles van kilowatturen, isolatienormen en piekvermogens. Omdat hij aan de Wageningen Universiteit aan duurzame landbouwsystemen werkt, weet hij veel van energiesystemen. Ervaringen wisselt Bos uit op internetfora, zoals Tweakers. Iedereen die geen trek heeft in technische details maar wel benieuwd is, kan zich melden voor een rondleiding, zegt Bos. Hij laat graag zien hoe duurzaam wonen ‘zonder kunstgrepen’ er bij hem uitziet. De nadelen vertelt hij er ook eerlijk bij. In een huis met muurverwarming is een gat boren natuurlijk ‘uit den boze’. Op het leem kun je ook niet zomaar iedere verf smeren. Maar leem biedt wel sfeer en comfort. En met rail boven aan de muur hang je gewoon een schilderij op hoor, zegt Bos.

Afsluitboete

Op de tussenverdieping trekt hij een luikje in de muur open. “Kijk, hier zie je hoe de waterbuisjes door de wanden lopen.” Zijn enthousiasme bracht hem dit jaar in de Duurzame 100 (op plek 82). Wat daarbij meehielp, is dat Bos met succes protest aantekende tegen de 605 euro ‘afsluitboete’ van Liander, toen hij zijn gasketel wegdeed. De energienetbeheerders moeten nu samen bedenken welk bedrag écht nodig en redelijk is, als een monteur de gaskraan bij iemand komt dichtdraaien.

Hij mag dan duurzaam wonen, zonnepanelen heeft de Amsterdammer opvallend genoeg niet. Die mag hij niet plaatsen, vanwege de monumentale status van het Polderhuis. Maar hij koopt wel gegarandeerd groene stroom in voor zijn warmtepomp. Zo is het behoorlijk duurzaam, zegt hij. “En heel eerlijk”, zegt Bos, “ik zou zonnepanelen op dit huisje ook niet fraai vinden.” Andere woningen, kantoren en gebouwen met hoge, platte daken vindt hij wel geschikt. “Leg je dak vol zonnepanelen”, adviseert Bos aan anderen in een informatiefolder, waarin hij benadrukt dat isoleren de allerbelangrijkste eerste stap is.

Bram Bos haalt de emmer met inhoud uit zijn waterloze wc. Beeld Patrick Post

Als Bos de deur van zijn wc opent is het ontbreken van zonnepanelen op zijn eigen dak direct vergeten. Want hier heeft hij een duurzame uitvinding staan waarmee hij vrijwel iedere milieugoeroe naar de kroon steekt. “Een waterloze wc.” Hij ziet er anders uit dan een gewone wc, wat groter en breder. Bos zegt het alsof het de normaalste zaak van de wereld is. “Een vriend van me heeft een composttoilet zonder afvoer. Dat is helemaal een troon.” In het huis van Bos gaat urine gewoon het riool in, maar ontlasting niet. Dat wordt apart gehouden en komt terecht in mestsilo’s in het stadstuintje van Bos. Daar composteert het, jarenlang. 

De eerste lading van 60 kilo gecomposteerde poep (“Ruik maar, het is net tuinaarde”) uit 2015 en 2016 gaf Bos afgelopen maand als meststof aan een bio-boer. Hij kreeg daar een stuk kaas voor terug. Dat was een ludieke stunt. Maar er zit toch ook wel een serieuze gedachte achter:. “Als Nederland echt naar kringlooplandbouw wil, moet je gaan nadenken over al je afvalstromen. Ook, en misschien wel juist, in en rond drukke steden.”

Meer informatie: www.polderhuis.org

Lees ook:

'Dit pand is absoluut beeldbepalend voor deze eigenzinnige wijk'

Twintig jaar geleden was Bram Bos al druk bezig met het opknappen van zijn Polderhuis

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden