Reportage Verdroging in Spanje

Bomen planten tegen oprukkende woestijn

Juan Luis Castaneda en Pilar Sánchez van Acude Beeld Alex Tieleman

Het verdwijnen van een landschildpad was aanleiding om in actie te komen voor een van de droogste regio’s van Spanje. Bewoners planten er nu bomen, samen met de landeigenaren.

Om het tij van de ­verwoestijning te keren, gaat de secretaris van ngo Acude deze maand weer met een dertigtal vrijwilligers bomen en struiken in de kurkdroge aarde planten. Vandaag rijdt Juan Luis Castanedo met Pilar Sánchez, presidenta van de organisatie, langs de terreinen die moeten worden herbebost. Goed eten is op zo’n dag belangrijk, vertelt Sánchez, want als de vrijwilligers terugkomen, hebben ze honger. Het werk is pragmatisch: met een schep wordt de grond opengespleten. Plantjes en boompjes erin. En op naar het volgende landgoed. Want Murcia heeft een inhaalslag te maken op de woestijn.

Castanedo, gekleed in een roze polo van Ralph Lauren, had er begin jaren negentig al een half leven als ecologista, milieuactivist, opzitten. Hij stond lijnrecht tegenover de autoriteiten, de lokale vleesindustrie en kassenbouwers in deze wat vergeten regio in Zuidoost-Spanje. De inwoners, de Murcianen, worden elders in het land soms gekscherend marcianos, marsmannetjes, genoemd. 

Het woord ‘ecologista’ roept bij velen een gevoel van afkeer op

Veel kregen de ‘ecologistas’ van Castanedo destijds niet voor elkaar. Samen met Sánchez, die even verderop een walnoot plukt, besloten zij het roer om te gooien. Vanuit een on-Spaanse filosofie, waar vaak niet het polderoverleg, maar de tegenstelling wordt gevierd, stelden zij voor samen te werken met landeigenaren. Het was in het begin niet makkelijk de teruggetrokken Murciaanse landmensen zover te krijgen zich bij een milieuorganisatie aan te sluiten. Het woord ‘ecologista’ roept bij velen een gevoel van afkeer op, vertel Castanedo achter het stuur.

Beeld Sander Soewargana

Vreemd genoeg gaf een schildpad de doorslag. De Moorse landschildpad om precies te zijn, waarvan net een exemplaar naar de berm van de hobbelige weg kruipt, voor de jeep van de natuurbeschermers per ongeluk over hem heen zou rijden. De schildpad werd als pleitmiddel gebruikt, legt Castanedo uit. Het diertje, dat vroeger veel als huisdier werd gehouden, dreigde uit te sterven. Dat raakte ook de landeigenaren, die niet wilden dat hun ­regionale trots zou verdwijnen. Zo kon Acude hen ervan overtuigen hun grond te herbebossen, zodat de schildpad zou kunnen overleven.

De samenwerkingspoging was een succes. Inmiddels hebben meer dan 350 landeigenaren, die gezamenlijk bijna tienduizend hectare grond bezitten, zich aangesloten bij Acude. Zijn de herbebossers nu niet een soort onbetaalde hoveniers voor de organisatie? “Nee, het is een ruil”, zegt Castanedo, “Tegen de autoriteiten heerst achterdocht en wij kunnen onze doelen verwezenlijken op het land, dat er voor de eigenaren alleen maar op vooruit gaat. Daar is iedereen bij gebaat.”

Een bont gezelschap van jagers, natuurliefhebbers, grootgrondbezitters 

Het blijft niet bij bomen en struiken planten. Acude plaatst houten planken in diepe bassins, zodat dieren eruit kunnen klauteren en de organisatie legt kleine meertjes aan voor amfibieën. Voor milieugerelateerde zaken waarmee de landeigenaren worstelen, bemiddelt Acude met de autoriteiten. Zo proberen zij bijvoorbeeld een jachtverbod voor een socio voor elkaar te krijgen. Het clubhuis van de organisatie, een cortijo in de woestenij, staat in het weekend ter beschikking aan de ­leden. Een bont gezelschap van jagers, natuurliefhebbers, grootgrondbezitters zit daar dan gebroederlijk rond de barbecue.

Rijdend richting het stadje Lorca passeren we talloze bedrijven die waterslangen en ander toebehoren voor de intensieve landbouw aanbieden. In het stadje spuwt een fontein schijnbaar eindeloos klaterend water omhoog. Een misleidend beeld. Het gebied is al sinds mensenheugenis kurkdroog. De Romeinen kapten volgens Castanedo veel bos om alfagras te zaaien, waar onder meer kleren en touw van werd gemaakt. Meer landbouw en later mijnbouw tastte de grond in de loop der tijd verder aan, waardoor erosie vrij spel kreeg. 

Een vrijwilliger van Acude aan het werk. Beeld Acude

Toen de Murcianen minder van het land gingen leven en de oven niet meer met hout aanstaken, ging het vanaf de jaren zestig nog sneller bergafwaarts. In combinatie met nog geen driehonderd milimeter neerslag per jaar – in Spanje als geheel valt ruim het dubbele, en in Nederland gemiddeld 800 millimeter per jaar – kwamen grote stukken grond braak te liggen. Sánchez en ­Castanedo turen naar een zanderig perceel. Het is de typische terrasbouw, waar vroeger amandelbomen op werden geplant, en die zeer gevoelig is voor erosie. “Kijk, in deze berm gaan we olijfbomen planten”, zegt Castaneda even verderop strijdbaar. De verwoestijning is overigens een kwaal waarmee heel Spanje worstelt. Volgens het Wereldnatuurfonds loopt 74 procent van het grondgebied gevaar, terwijl 20 procent de gevolgen van verwoestijning al ondervindt.

De vraag is of er genoeg wordt gedaan tegen erosie

Acude is dan ook niet de enige organisatie die bomen plant. Door heel Spanje en in Portugal proberen burgers de erosie van het Iberisch Schiereiland tegen te gaan. De vraag is of het genoeg is. Het Wereldnatuurfonds roept de Spaanse regering op een nieuwe watervoorzieningspolitiek te voeren om het tij werkelijk te kunnen keren.

Voor het werk aan het herstel van Murcia maakt Acude nu gebruik van subsidies. Bovendien sluit de organisatie overeenkomsten met vooral bedrijven die beschikken over groene potjes. Met de Spaanse bank Bankia, bijvoorbeeld. “De bank wil zichzelf een groen imago aanmeten en wij zetten het geld in voor onze doelen. Iedereen wint”, zegt Castanedo vastbesloten. Ondertussen bouwt zijn organisatie door aan het netwerk van gelijkgestemde landeigenaren, jagers en natuurbeschermers. Inmiddels hebben de eerste geïnteresseerden uit het aangrenzende Andalusië zich gemeld. Om echt iets voor elkaar te krijgen in het sterk sterk gecentraliseerde Spanje, is binding met de lokale gemeenschappen het belangrijkst, weten Sánchez en Castanedo. Op uitnodiging van landeigenaren moet Castanedo daarom ­regelmatig komen opdraven op dorpsfeesten, waar de doorsnee milieuactivist volgens hem nooit welkom zou zijn.

De Spanjaard komt graag in actie

De actiebereidheid van Spanjaarden is relatief groot. Dat is bijvoorbeeld te zien tijdens de vele protestmarsen in het land voor uiteenlopende thema’s als migrantenopvang, de Catalaanse onafhankelijkheid of internationale vrouwendag, waarvoor met gemak honderdduizenden demonstranten de straat op gaan. Bij de klimaatstaking in verschillende Spaanse steden vorige week was er een vergelijkbare opkomst. 

Ondertussen geven Spanjaarden zich vrijwillig op voor bijvoorbeeld het opruimen van plastic afval langs de lange kustlijn of recyclingprojecten. Een opvallend initiatief om voedselverspilling tegen te gaan, zag in de crisisjaren het licht. In een Baskisch stadje werd een ‘solidaire koelkast’ op de stoep gezet. Burgers die een kliekje overhadden, konden dit erin leggen en zo met de gemeenschap delen. Het project sijpelde ook door naar andere delen van Spanje. Uiteindelijk doken er tientallen solidaire koelkasten op. 

Dikwijls is dit soort burgerinitiatieven in Spanje strikt lokaal. Een uitzondering zijn Ecologistas en Acción, een samenwerkingsverband van honderden lokale milieubewegingen die eind vorige eeuw de krachten bundelden en tegenwoordig een gesprekspartner zijn voor de landelijke regering in Madrid. Dat lokale burgerinitiatieven een verschil kunnen maken, bleek afgelopen maanden toen de regionale milieuclub S.O.S. Costa Brava bouwprojecten aan de Catalaans noordkust wist stil te leggen, omdat zij in strijd zouden zijn met milieuvoorschriften. 

Soms kunnen burgerinitiatieven ook uitgroeien tot een landelijk, groen alternatief. De groene energiecoöperatie Som Energia wil tegenwicht bieden aan Spanje’s energiereuzen. De coöperatie zonder winstoogmerk begon klein, maar heeft al meer dan zestigduizend leden, die mede-eigenaar zijn en eigen zonneparken beheren. 

Veel Spaanse burgerinitiatieven op milieugebied ontstaan overigens uit nood. Hoewel afgelopen decennia in Spanje betere milieuwetgeving is opgetuigd, is implementatie en handhaving ervan in het uitgestrekte land dat zwaar te lijden had onder de kredietcrisis een ondergeschoven kindje. Het Spaanse parlement ontbeert een uitgesproken groene politieke partij.

Trouw Duurzame 100

Trouw presenteert vanaf zaterdag de Duurzame 100 2019. Dit keer geen lijst van personen, maar van initiatieven van onderop. Ook buiten Nederland zijn die te vinden, bijvoorbeeld in Spanje, waar bomen worden geplant tegen de verdroging.

Lees ook: 

De woestijn bereikt het Spaanse Murcia

De gevolgen van het mondiale klimaatprobleem pakken voor ieder land anders uit. Regeringsleiders uit vrijwel alle naties komen volgende week naar de top in Parijs. Wat is hun agenda?

De aardbei trekt de unieke Spaanse natuur droog

De natuur van Zuid-Spanje verschrompelt. Illegale waterputten trekken de regio droog, want de teelt van zacht fruit gaat voor. Supermarkten moeten daarom in actie komen tegen ‘fout water’, vindt het Wereld Natuur Fonds.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden