null Beeld Trouw
Beeld Trouw

ColumnPatrick Jansen

Blije landschapsboeren laten zien dat het heel goed anders kan

De afgelopen kabinetsperiode was er veel aandacht voor natuurbescherming. Die ging echter vooral uit naar beschermde natuurgebieden, waar meer stikstof neerdaalt dan wettelijk is toegestaan. Het lijkt soms of men vergeet dat er ook buiten die gebieden veel natuur is.

Die natuur gaat minstens zo hard achteruit. Veel fraaie cultuurlandschappen met een rijke flora en fauna zijn de afgelopen decennia bebouwd met woonwijken, vliegvelden, bedrijventerreinen en veestallen, en doorsneden door autowegen. Het landschap dat resteert is bovendien vaak uitgekleed.

Houtwallen en heggen

Houtwallen en heggen zijn gerooid, sloten gedempt, bermen en waterkanten bij akker en wei getrokken, percelen samengevoegd. Het landgebruik is intensiever geworden, met grote percelen en inzet van zware machines. Het is normaal om met chemie wilde planten en insecten te bestrijden over grote oppervlakten. Dit is zogenaamd wat de markt van de boer vraagt.

Het is logisch dat landschap, flora en fauna hierdoor achteruitgaan, maar niet iedereen ziet dat. Je moet een zekere natuurkennis hebben en al wat decennia meegaan om te merken wat er verandert en ‘landschapspijn’ te voelen. En al helemaal om te weten dat dit betekent dat je eigen leefmilieu onder druk staat.

Minimale kwaliteit

Daarom is het goed dat de Vogelbescherming nu het begrip ‘basiskwaliteit’ heeft uitgewerkt . Dat is een minimale kwaliteit die het landschap moet hebben om leefbaar te blijven voor natuur en voor mensen. Wat het precies inhoudt is afhankelijk van de ondergrond en de waterhuishouding, en het bijbehorende cultuurlandschap.

De afgelopen jaren is proefgedraaid in de Achterhoek en de Liemers . Daar werden acht karakteristieke landschappen onderscheiden met elk hun typerende elementen en soorten. ‘Heideontginningslandschap’ bijvoorbeeld wordt gekenmerkt door rechte zandwegen met schrale bermen, restjes heide en grove dennenbos en berkensingels. Karakteristieke soorten die hierbij horen zijn onder andere geelgors en roodborsttapuit, en brem en havikskruiden. Zo is er voor elk landschap een unieke set.

 Dronefoto van de Bollenstreek, een karakteristiek, maar ook monotoon Nederlands landschap. Beeld  ANP REMKO DE WAAL
Dronefoto van de Bollenstreek, een karakteristiek, maar ook monotoon Nederlands landschap.Beeld ANP REMKO DE WAAL

Opknappen van werkgebied

Ook heeft de Vogelbescherming een ‘benchmark’ bedacht. Voor elk 1x1 kilometerhok globaal worden uitgerekend hoe het met de karakteristieke flora en fauna is gesteld.

Ik ben enthousiast over deze hulpmiddelen omdat ze handen en voeten geven aan landschapsherstel. In provincies, waterschappen en vooral ook gemeenten kunnen ambtenaren aan de slag met het opknappen van hun werkgebied, ook zonder uitgebreide natuurkennis.

Dat lukt natuurlijk alleen als ook de grondgebruikers meedoen. Dat ook dit echt kan is de boodschap van Boer doet leven, een boek van onder andere de voormalige Rijksadviseur voor het Landschap. Hierin worden twintig boeren geportretteerd die niet alleen voedsel produceren maar ook landschapsschoon. Het optimisme spat er vanaf.

Pure landschapsvreugde

Deze ‘landschapsboeren’ met breed uiteenlopende bedrijven in verschillende landsdelen, deels gangbaar deels biologisch, vertellen hoe ze stap voor stap hun bedrijfsvoering veranderden. Door steeds meer met de natuur mee te boeren besparen ze veel kosten. Ze oogsten wat minder, maar verdienen goed en zijn gelukkig. Pure landschapsvreugde.

Het zou geweldig zijn als gemeenten voortaan probeerden te scoren met hoge flora en faunascores en blije landschapsboeren en minder met bouwprojecten. De nieuwe omgevingswet geeft hen volop gelegenheid om landschapspijn om te buigen naar landschapsvreugde.

Patrick Jansen is ecoloog en universitair hoofddocent in Wageningen en schrijft voor Trouw om de week een column.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden