Een luchtfoto van kassen voor de groente- en fruitteelt met daarbij zonnepanelen om de energie op te wekken in het Brabantse Heusden.

Energietransitie

Biomassa mag blijven, en onder zonnepanelen moet geboerd kunnen worden. Hoe Rutte IV de energiemarkt wil veranderen

Een luchtfoto van kassen voor de groente- en fruitteelt met daarbij zonnepanelen om de energie op te wekken in het Brabantse Heusden.Beeld ANP / Rob Engelaar

Rutte IV wil zich profileren als klimaatkampioen. Opvallend: het kabinet wil een schonere energiemix bereiken door beperkende maatregelen, voor zonnevelden en biomassahout.

Frank Straver

I. Zonnepanelen met fruit of scharrelkippen eronder

Akkers en velden met zonnepanelen op metalen pootjes, zo ver het oog reikt. De laatste jaren waren de grootschalige zonnevelden in opmars in Nederland. Grote bedrijven legden, gestimuleerd door subsidie van het Rijk, hectares aan land vol met panelen. Dat droeg flink bij aan de productie van groene stroom. Tegelijk riep de trend hevig debat op. Is dat nou duurzaam, om lappen grond te vullen met zonnecellen? Dit onttrekt de ruimte die nodig is voor (kringloop)landbouw, natuur, dier en plant. Rutte IV wil het anders gaan doen, blijkt uit het regeerakkoord: ‘Zonnepanelen op land staan we alleen toe, als multifunctioneel gebruik van dat land mogelijk is, bijvoorbeeld op rijksgronden.’

Die eis, multifunctioneel gebruik van land, kan invulling krijgen op tal van manieren. Een aardig voorbeeld kwam de afgelopen week van Noord-Holland. De provincie wil inzetten op zonnepanelen boven parkeerterreinen. “Als we die potentie benutten, leveren wij niet alleen een bijdrage aan de CO2-reductie door het plaatselijk opwekken van duurzame energie, maar kunnen we het parkeerterrein ook laten voldoen aan zijn eigen elektriciteitsbehoefte. Denk aan laadpalen voor elektrische auto’s of verlichting op het eigen terrein.” Een win-winsituatie, vindt de provincie Noord-Holland. De vraag is hoe hard het kabinet de dubbele functies wil afdwingen, in vergunningseisen of subsidieregels bijvoorbeeld. Bedrijven in de zonnepanelenbranche zeggen in elk geval kansen te zien. Zonne-akkers met kruidenrijke gewassen (eronder en eromheen) lijkt een van de interessante combinaties te worden. Die combinatie levert schone elektriciteit op, plús een aantrekkelijk leefgebied voor insecten, toonde onderzoek van Naturalis eerder aan.

“Er zijn genoeg andere creatieve combinaties denkbaar”, zegt voorzitter Olof van der Gaag van de Nederlandse Vereniging voor Duurzame Energie (NVDE). Zonnepanelen kunnen neergelegd worden langs rivieren, spoorbanen of in de bermen van autowegen. “Bij Airport Eelde willen ze 70.000 zonnepanelen plaatsen tussen de landingsbanen”, weet Van der Gaag. Het is een opvallende combinatie, een vervuilende luchthaven met veel zonnecellen. “Maar Eelde heeft ook ambities met elektrische vliegtuigjes.” Wat ook kan is zonne-energie opwekken boven waterreservoirs of op oude vuilstortplaatsen. Behalve land van boeren of gemeenten kan grond van Rijkswaterstaat dienstdoen als een locatie voor zonnecentrales. Die landelijke grootgrondbezitter heeft plannen om duurzame energieproductie een plek te bieden. Bedrijven kunnen zich inschrijven via aanbestedingen.

Omdat de grootste lappen grond al snel te vinden zijn bij boeren en telers, willen zonne-energiebedrijven ook daar dubbele functies ontdekken. Telers van kwetsbaar zacht fruit, zoals bessen, hebben schaduw en beschutting nodig. Zonnecellen, met wat transparant glas eromheen, kunnen boven de bramen en frambozen hangen. “In de landbouw worden zonneakkers ontwikkeld waar nog vee onder kan lopen, zoals schapen of vrije-uitloopkippen”, zegt Van der Gaag. Volgens hem zijn de zonne-ontwikkelaars niet ontstemd, nu ze onder Rutte IV ruimte moeten bieden voor andere functies boven of onder panelen. “Dat was al het doel – van de sector zelf.”

Nederland ligt tjokvol met kabels

Bindend was dat doel niet. Bovendien: buitenlandse grote investeerders, uit Azië vooral, mikten in Nederland vooral op schaalgrootte. Die trend (zoveel mogelijk zonnepanelen bij elkaar op een stuk land proppen) lijkt onder Rutte IV te keren. Als het niet lukken wil met dubbele toepassingen op de grond, dan zullen bedrijven eerder uitwijken naar daken om de panelen op te leggen. Dat hoeft geen klein bier te zijn. “Op distributiecentra is veel mogelijk. Coolblue gaat bijvoorbeeld in één klap 20.000 panelen op het dak leggen”, weet Van der Gaag.

De aanvullende eisen aan zonnevelden, die meer moeten bieden dan panelen alleen, kunnen leiden tot wat kleinere projecten. Maar een oplossing voor het tekort aan capaciteit op het stroomnet zal dat niet bieden. In delen van Nederland zit de grond al tjokvol met kabels, dus ook een relatief klein combizonnepark zal tegen het probleem van overbezette elektriciteitsdraden aan lopen.

II. Geen houtsnippers van buiten Europa

Houtstukjes verbranden voor energieproductie is steeds meer in opspraak geraakt, vooral tijdens de vorige kabinetsperiode. Onderzoekers en milieuorganisaties maakten inzichtelijke dat de oogst van biomassahout gepaard kan gaan met schadelijke kappraktijken, verlies van oerbos en uitstoot van vervuilende stoffen. Lang hield het Rijk vol dat biomassastook nu eenmaal een duurzame energiebron is en dat certificaten moeten zorgen voor verantwoorde bomenkap.

Biomassa in de Eemshavencentrale, waar de houtsnippers worden verbrand om elektriciteit op te wekken. Beeld ANP, Kees van de Veen
Biomassa in de Eemshavencentrale, waar de houtsnippers worden verbrand om elektriciteit op te wekken.Beeld ANP, Kees van de Veen

Rutte IV suggereert een nieuwe koers. ‘We bouwen het gebruik van houtige biomassa voor energiedoeleinden zo snel mogelijk af.’ Het is de vraag wat zo snel mogelijk is.

Om een andere aankondiging in het regeerakkoord kan de nieuwe minister van klimaat Rob Jetten (D66) minder makkelijk heen draaien. ‘We staan alleen het gebruik van houtige biomassa die geproduceerd is in de EU toe, zodat we de naleving van duurzaamheidscriteria kunnen monitoren.’ Dat is een belangrijke mededeling. Een deel van de houtstukjes haalt Nederland namelijk van buiten Europa. Vooral de kolencentrales die willen overschakelen op houtverbranding hebben grootse plannen om zogeheten pellets uit Noord-Amerika en andere verre oorden per schip hierheen te halen. Maar daar wil het kabinet geen ruimte meer aan bieden. Voor de bedrijven die actief zijn in de biomassa-industrie is dat slechts nieuws.

“Voor hen is dit een nieuwe maatregel die hun activiteit moeilijker gaat maken”, zegt Van der Gaag, die als voorman bij de NVDE ook bedrijven vertegenwoordigt die inzetten op houtstook als groene energiebron. “Het perspectief voor hen wordt onduidelijk.”

Vanwege de negatieve aandacht voor houtstook in energiecentrales kondigde Vattenfall vorig jaar al aan om het plan voor een grote biomassacentrale in Diemen voorlopig in de koelkast te zetten. Het is onduidelijk of de eis dat biomassa alleen uit Europa mag komen leidt tot het afblazen van het project. Een woordvoerder van Vattenfall laat weten dat na de zomer een besluit valt. Het bedrijf wist al dat ‘Den Haag’ – op aanraden van de Sociaal Economische Raad – biomassa wil afbouwen.

Vattenfall liet het plan tot dusver niet varen, omdat het houtstook wil gebruiken voor warmteproductie, zodat huizen van aardgas afgekoppeld kunnen worden. In het regeerakkoord staat dat Rutte IV naar alternatieven wil kijken. Ook op andere manieren kunnen warmtenetten in woonwijken van energie voorzien worden, bijvoorbeeld door geothermieputten te slaan of warmte te halen uit oppervlaktewater of datacenters. Dat zijn allemaal technieken die, anders dan hout verbranden, nog tot wasdom moeten komen. Belangrijke nuancering in het regeerakkoord is dat het kabinet niet alle biomassa over één kam wil scheren. Snoeihout of zaagresten gebruiken als grondstof is bijvoorbeeld een nuttige biomassatoepassing. Rutte IV heeft een trapsgewijze beoordeling in gedachten (cascadering, in jargon). Hoe efficiënter en milieuvriendelijker de biomassa, hoe hoger het gebruik van hout- en plantenresten op de to-dolijst van het kabinet komt te staan.

Een algehele ban op houtstook in huis

Wat nog moet blijken is overigens hoe het kabinet wil omspringen met houtkachels en open haarden. Die doen op kleine schaal feitelijk ook verbranding van biomassahout, in huizen en tuinen. Wie een houtkachel aansteekt hoeft de gaskachel niet te stoken, daarom telt ook huishoudelijke houtstook mee als duurzame energie. Al met al telt dat op tot ongeveer een procentpunt, binnen het aandeel van twaalf procent duurzame energie in Nederland (in 2020).

Dat aandeel staat ter discussie, vanwege de luchtvervuiling door fijnstof. Ontmoedigend beleid ligt voor de hand bij een groen kabinet, hoewel dit ook vooral een pakkie-an blijkt te zijn voor gemeenten, die bij windluwe weersomstandigheden stookvoorschriften kunnen afkondigen in woonwijken. Volgens de Stichting Nederlandse Haarden- en Kachelbranche kan een knapperend vuurtje in de woonkamer wel degelijk bijdragen aan schone energie, zolang de filters maar op en top zijn. Filters toevoegen aan oude vuurplaatsen is mogelijk, waardoor milieuvervuiling en burenoverlast afneemt. Critici geloven daar niet in en bepleiten een algehele ban op houtstook.

Lees ook:

Klimaat en stikstofbeleid: Ook Rutte IV worstelt met het gat tussen glimmend papier en de grillige praktijk

Het klimaat- en stikstofbeleid was een moeizame worsteling voor kabinet-Rutte III. Dat moet anders, zegt het nieuwe regeerakkoord. Maar hoe? En wat gaat dat opleveren? Een analyse in twee delen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden