Gezondheidswerkster Isabella Nkareng, met achter haar een van de twee enorme kolencentrales. De lucht in Kriel kent de op een na hoogste concentratie zwaveldioxide en de hoogste concentratie stikstofdioxide ter wereld.

ReportageZuid-Afrika

Bijna nergens ter wereld is de lucht zo vervuild als in het Zuid-Afrikaanse Kriel

Gezondheidswerkster Isabella Nkareng, met achter haar een van de twee enorme kolencentrales. De lucht in Kriel kent de op een na hoogste concentratie zwaveldioxide en de hoogste concentratie stikstofdioxide ter wereld. Beeld Bram Lammers

In de Zuid-Afrikaanse plaats Kriel is de lucht meer vervuild dan op de meeste plekken elders op aarde. Dat is een gevolg van een hele rits steenkolencentrales en -mijnen. Toch weigert staatsenergiebedrijf Eskom om over te schakelen op duurzame energie.

De supermarkt True Save in het Zuid-Afrikaanse Kriel ziet er somber uit: bruine baksteen, een lege parkeerplaats en werkloze mannen onder de schaduw van een boom. Isabella Nkareng (30) steekt er in haar smetteloze witte blouse en lichtblauwe rok bijna als een engel tegen af. Het moet lastig zijn om die kleren schoon te houden: Kriel is een van de meest vervuilde plekken ter wereld. “Elke ochtend als ik opsta en mijn neus snuit, is mijn zakdoek zwart”, glimlacht ze zonder plezier.

Nkareng is gezondheidswerkster. Ze heeft het druk. “Veel longkanker. En astma natuurlijk.” Kriel, 150 kilometer ten oosten van Johannesburg, is de plek met wereldwijd de op een na hoogte concentratie zwaveldioxide in de lucht – na het Russische Norilsk. Dat bleek vorig jaar uit een rapport van Greenpeace. De lucht bevat er zelfs de meeste stikstofdioxide. Beide stoffen veroorzaken longschade. Achttien kolenmijnen liggen er rond Kriel. En naast het dorp staan twee steenkolencentrales van staatselektriciteitsbedrijf Eskom. Samen genereren die 6.500 megawatt stroom, ruim vier keer zoveel als de grootste kolencentrale in Nederland. Ze zijn veertig jaar oud. Hun uitstoot is enorm.

Annelie Stander (54) komt de supermarkt uit en vangt het verhaal van Nkareng op. “Ook mijn kleindochter heeft astma”, haakt ze in. “Ze kan ’s nachts nauwelijks nog ademhalen.”

Een van de twee steenkolencentrales op een steenworp afstand van het plaatsje Kriel. Beeld Bram Lammers

Kriel heeft zo’n 15.000 inwoners en ligt in het westen van de provincie Mpumalanga, waar elf van Zuid-Afrika’s vijftien werkzame kolencentrales staan. Daar komt, na jaren van vertraging en corruptieschandalen, binnenkort zelfs nog een twaalfde bij: de Kusile-centrale, een van de grootste steenkolencentrales ter wereld. In Mpumalanga zit dan ook verschrikkelijk veel steenkool in de grond.

“En de Sasol is ook nog dichtbij”, zegt de 57-jarige Nimrod Gaskin op de parkeerplaats van de supermarkt. Hij doelt op het petrochemische bedrijf dat in de stad Secunda, dertig kilometer ten zuiden van Kriel, steenkool omzet in 150.000 vaten benzine per dag – met extreme luchtvervuiling als gevolg. Gaskin: “Als de wind uit het zuiden waait, hebben we ook die er hier nog bij”.

Duurzaamheid heeft geen prioriteit

De Zuid-Afrikaanse krant Mail & Guardian berekende – op basis van Eskoms eigen documenten – dan ook dat 117.000 inwoners van de provincie Mpumalanga per jaar een ziekenhuis bezoeken met klachten door de luchtvervuiling. Eskom geeft zelf toe dat daardoor jaarlijks 334 Zuid-Afrikanen sterven. Het staatsenergiebedrijf is verantwoordelijk voor 42 procent van alle broeikasuitstoot in Zuid-Afrika.

Toch lijkt er van een overgang naar duurzame energie bij Eskom, dat ongeveer 95 procent van alle elektriciteit in Zuid-Afrika levert, nauwelijks sprake. Dat heeft volgens Jannie Rossouw, hoogleraar economie aan de Witwatersrand Universiteit in Johannesburg simpelweg geen prioriteit. Eskom kampt met gigantische financiële problemen. Ooit was het Zuid-Afrika’s grootste economische kracht. In 2001 werd Eskom zelfs internationaal uitgeroepen tot energiebedrijf van het jaar. Inmiddels kampt het staatsbedrijf door jarenlange corruptie en mismanagement met een schuld van 30 miljard euro. Terwijl het er niet in slaagt genoeg stroom te leveren om alle lichten in Zuid-Afrika aan te houden.

Beeld Sander Soewargana

“Eskom wil eerst die huidige stroomuitval uitbannen”, legt Rossouw uit. “En zelfs daarna zal het zijn capaciteit nog verder moeten vergroten, zodat Zuid-Afrika’s al jaren stagnerende economie eindelijk weer kan groeien. Pas als dat is gebeurd, zal het staatsenergiebedrijf gaan denken aan het milieu.”

Eskom laat in een reactie zelf slechts weten “te onderzoeken hoe haalbaar het is oude energiecentrales te vervangen met duurzame energie”.

Corrupte politici verduisteren miljoenen

Het is ook een politieke keuze om vast te houden aan kolen. “De steenkoolsector biedt 82.000 mensen werk en Eskom ook bijna 50.000”, legt Jo Dean uit, de vicevoorzitter van het South African Renewable Energy Council (Sarec). Al die banen op de tocht zetten is link in een land met een werkloosheidspercentage van 29 procent. Bij de bouw van miljarden euro’s kostende kolencentrales kunnen corrupte politici bovendien makkelijker wat miljoenen verduisteren dan bij kleinschaliger duurzame energieprojecten. “En we weten maar weinig over de contracten die Eskom met de mijnen en andere toeleveranciers heeft gesloten”, zegt Rossouw. “De kans dat sommige politici daar privé van profiteren is groot. Er bestaat geen enkele transparantie. Ook al gaat het om belastinggeld.”

Nkareng en Gaskin stellen een rondleiding door haar dorp voor. De meeste straten ogen troosteloos. De centrale weg is zwartgeblakerd van alle steenkool die vrachtwagens daar morsen, op weg van de mijnen naar de centrales. Nkareng woont al twintig jaar in Kriel. Haar zus ook. “Zij heeft elke dag last van haar longen en proeft bloed als ze hoest.” Nkareng wijst om zich heen. “Per straat zullen slechts twee of drie mensen zeggen dat zij zich goed voelen, de rest is ziek.”

En dat terwijl Zuid-Afrika in principe juist een perfect land is voor duurzame energie. “Er is veel zon én wind”, legt Dean uit. Duurzame energie is volgens haar bovendien de enige manier om de nijpende stroomtekorten in Zuid-Afrika op relatief korte termijn op te lossen. “Er zijn 102 projecten van duurzame onafhankelijke energieproducenten in verschillende stadia van ontwikkeling. Alleen moet de complexe regelgeving die veel van die projecten vertraagt of blokkeert, worden opgeheven.”

Steenkool zal niet snel verdwijnen

De Zuid-Afrikaanse president Cyril Ramaphosa lijkt daartoe voorzichtig stappen te ondernemen. Hij kondigde op 13 februari bijvoorbeeld aan dat het makkelijker zal worden voor onafhankelijke, duurzame stroomproducenten om hun elektriciteit direct aan gemeenten te leveren. Daar is jarenlang voor gelobbyd. Tot nu toe moesten die producenten hun stroom verplicht aan Eskom verkopen.

Toch zal steenkool niet snel uit de Zuid-Afrikaanse energiemix verdwijnen. Het Independent Resource Development Plan van de nationale overheid voorziet een toename van wind- en zonne-energie tot 2030. Maar dat neemt niet weg dat over tien jaar nog steeds 59 procent van alle Zuid-Afrikaanse stroom wordt opgewekt uit steenkool – tegen 77 procent nu.

Gaskin is niet bang voor groeiende werkloosheid in Kriel als de energiecentrales op termijn sluiten. “De banen in de mijnen en bij Eskom gaan nu toch al nooit naar inwoners in Kriel”, moppert hij. “De corrupte bazen verdelen die liever onder vrienden uit hun eigen thuisregio’s. Ze laten nieuwe werknemers van honderden kilometers ver overkomen, terwijl bijna iedereen die in Kriel zonder werk zit ooit voor de mijnen of Eskom werkte en dus de vereiste vaardigheden bezit.”

Nkareng knikt. “Het grootste probleem in Kriel is dat we allemaal ziek worden. Want je kunt je niet afsluiten voor vieze lucht. Zelfs als je binnen schoonmaakt, haal je overal een zwarte stoflaag van af.”

Lees ook: 

Patiënt aarde maakt de mens ziek

Het is zoiets als een total body scan maar dan voor de planeet. Een algeheel onderzoek naar de fysieke toestand van het milieu en de leefomgeving van de aardbewoners. De tak van de Verenigde Naties die over milieu gaat, de UNEP, brengt op verzoek van de lidstaten zo’n check-up eens in de vier jaar uit. Bijna 200 milieuministers krijgen vandaag in Kenia op een VN-conferentie de uitslag.

Een beter milieu is in Nigeria een zaak van leven of dood

De vervuiling van Nigeria is enorm. Waar de overheid faalt, nemen particulieren het initiatief tot natuurbehoud en milieubescherming.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden