Atlas vol smakelijke weetjes

Beeld Afbeelding uit de `Bosatlas van het voedsel'. Nederland produceert veel voedsel, maar de ingrediënten voor veel salades komen veelal uit het buitenland.

De 'Bosatlas van het voedsel' staat vol wetenswaardigheden. Met weinig tekst, maar veel kaarten en grafieken wordt de informatie behapbaar.

Bijna niemand staat er ooit bij stil, maar tomatenzaad blijkt een stuk duurder dan goud. Een kilo tomatenzaad kost 50.000 euro, een kilo goud doet vandaag de dag 31.000 euro. Dat bedrag kan vele malen vermeerderd worden door de tomatenzaadjes in de grond te stoppen. Met die kilo zaad kan een kweker bijna 8 hectare tomaten telen. Per hectare levert het 600.000 kilo tomaten op met een verkoopwaarde van 450.000 euro. Die kilo zaad brengt uiteindelijk 3,5 miljoen euro op aan de poort. De winkelwaarde is nog eens een factor drie hoger, 10 miljoen euro. Dat is tweehonderd maal de aanvankelijke investering. Daar gaan nog kosten vanaf, maar toch.

Kijkgenot
De nieuwe 'Bosatlas van het voedsel' staat vol met dit soort weetjes, gelardeerd met fraaie grafieken en kaarten. Waar komt tegenwoordig ons eten vandaan? Nederland produceert zelf erg veel voedsel, maar bijvoorbeeld de ingrediënten voor een gemengde salade komen lang niet allemaal meer uit eigen land. Een informatieve kaart daarover biedt lang kijkgenot. Andere grafieken en kaarten tonen bijvoorbeeld dat Nederlanders op te grote voet eten. Ze hebben anderhalf maal de oppervlakte van Nederland nodig om de huidige voedselconsumptie mogelijk te maken.

Wat er wordt gegeten van dat anderhalve vaderland is deels wel ongezond: te vet, te zoet, te zout en het bevat te weinig vezels. De helft van de Nederlanders heeft daarom overgewicht. Een kaart laat zien waar dat het meest voorkomt. In studentensteden als Utrecht en Leiden blijkt het percentage beduidend lager.

Gezonder eten betekent vaak ook dat voedsel duurzamer is geteeld: op minder grond, met minder water. Het huidige voedingspatroon vergt dagelijks gemiddeld 3,7 vierkante meter per persoon. Wie eet volgens de 'Richtlijnen goede voeding' van de Gezondheidsraad heeft voor zijn dagelijkse maaltijden nog maar 2,9 vierkante meter nodig. Dat is al aardig minder.

Ongelijkheid
Toch eet de gemiddelde Nederlander gemiddeld niet duurzaam genoeg. Een niet milieubewuste consument gebruikt jaarlijks 3,2 hectare land, een wel milieubewuste eter - weinig vlees, geen vis, doet boodschappen op de fiets, verspilt zo weinig mogelijk - heeft genoeg aan 1,3 hectare. Dat is toch nog meer dan de 0,9 hectare die er beschikbaar is voor elke wereldbewoner. Dit cijfer zegt dus iets over de ongelijkheid in de wereld.

Beeld Bosatlas van het voedsel

Achter elkaar gezet als tekst zouden dit soort cijfers de lezer op den duur doen duizelen. De kaarten en grafieken maken het absorberen van al die data een stuk simpeler. Ze vormen de overgrote meerderheid van de atlas en die keuze maakt het geheel ook meteen een lust voor het oog. "Slechts 20 procent van de atlas bestaat uit tekst. Dat is ook de bedoeling", zegt samensteller Henk Leenaers van Utrechtse communicatiebureau Lijn43. "De kaarten en grafieken zijn zo gemaakt dat je ze onmiddellijk kunt begrijpen. Je hoeft dus niet eerst de voorafgaande pagina's te hebben gelezen. Je gaat lekker grasduinen. Zo kijken mensen ook in een atlas."

In negen hoofdstukken wordt de lezer een overvloed aan informatie aangereikt over voedsel. Van productie tot consumptie, van handel tot gezondheid. Ook klimaatverandering en verduurzaming krijgen ruim aandacht. Tussen de hoofdstukken door zijn zogenoemde intermezzo's geplaatst. In die intermezzo's wordt het wel en wee van losse producten toegelicht zoals de aardappel, brood, koffie en suiker. Zelfs stadslandbouw krijgt een plekje, hoewel dat tamelijk willekeurig is ingedeeld bij het kopje 'Bevordering gezond eten'.

Onomstreden bronnen
"Er is veel geschoven met het onderwerp stadslandbouw, maar het was wel een grote wens om dit onderwerp mee te nemen. Uiteindelijk is het dit geworden", zo verklaart Leenaers: "een onderdeel van voorlichting over gezonde voeding". Hij stelt dat hij en zijn team vooral pragmatisch te werk te zijn gegaan. "Er is een longlist met onderwerpen per hoofdstuk gemaakt. Daarbij hebben we bestaande informatie uit onomstreden bronnen gezocht. Denk aan CBS, RIVM, PBL, Voedingscentrum, en de Wageningen Universiteit. We hebben zelf geen nieuw onderzoek gedaan. Zo is er ook een wereldkaart over de wereldhandel in zuivel in de atlas gekomen. Er waren veel en makkelijk te verkrijgen data over dat onderwerp voorhanden. Gegevens over handelsstromen van vlees, groente en fruit waren lastiger te vinden."

Naar volledigheid is niet gestreefd. "We hebben er wel veel in gezet, maar het is geen naslagwerk. Eerder een educatief werk dat de essentie van onze voedselvoorziening behandelt. De esthetiek van de kaarten en grafieken is daarbij een belangrijk gegeven." Concurrentie van internet is volgens Leenaers niet aan de orde. "We merken dat dit soort atlassen voldoen aan de behoefte aan duiding. Internet bevat te veel en is te ongericht. Mensen willen patronen zien. Dit soort atlassen past daar goed bij."

De 'Bosatlas van het voedsel' is vanaf zaterdag te koop in de boekwinkel. Het boek is uitgegeven door Noordhoff Uitgevers, telt 116 pagina's en kost 29,95 euro.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden