Essay Te voet

Alle wegen lopen naar Nietzsche

Beeld Daniel Roozendaal

In de studeerkamer doe je geen goede ideeën op. Filosofen zonder zitvlees gaan Nietzsche achterna.

Denkend aan filosofen, zien we meestal geleerden voor ons die zitten, omringd door boeken. Zelfs dé denker, het beeld van Auguste Rodin, zit, het peinzende hoofd ondersteund door een hand. Maar is dat wel de beste houding om na te denken? Waarschijnlijk niet. Van de oude Grieken, Socrates, Plato, Aristoteles, weten we dat ze filosoferend rondliepen in hartje Athene. En ook lang nadat filosofen schrijvers geworden waren, denkers aan het bureau, klaagt Renaissance-denker Montaigne nog dat stilzitten zijn denken in slaap sust. “Mijn geest werkt niet goed, als de benen hem niet in beweging zetten.” Zelfs Immanuel Kant maakte elke dag een ommetje in zijn stad Koningsbergen.

Maar geen enkele denker nam wandelen zó serieus als Friedrich Nietzsche (1844-1900). De Duitse denker werd al op zijn 25ste hoogleraar, maar verliet die post tien jaar later voor een zwervend bestaan. De zomers bracht hij liefst door in een Zwitsers bergdorp, de winters in Nice, Turijn, Venetië. Wandelen deed hij zo’n zeven uur per dag, onderwijl aantekeningen makend. In zijn boek ‘Nietzsche’ schrijft Paul van Tongeren dat dit leidde tot een aforistische stijl: korte, geconcentreerde inzichten, die elkaar soms tegenspreken. Zo dwingen ze de lezer zelf tot nadenken, anders dan teksten die in muffe studeerkamers is ontstaan. Nietzsche: “Oh, hoe snel achterhalen we, hoe iemand op zijn gedachten gekomen is, of dat zittend was, voor de inktpot, met in elkaar gedrukte buik, het hoofd over het papier gebogen: oh, hoe snel zijn we dan niet klaar met zijn boek!”

Een prikkelend aforisme vraagt tijd om te doordenken en dat kan dan ook beter lopend gebeuren – letterlijk stapsgewijs. Wandelen zal dus ook de lezer, en dat is bij Nietzsche meer dan een particuliere levensfilosofie. Erachter zit een frontale aanval op het westerse denken. Dat heeft zich volgens hem met het christendom (en al met Plato) opgesteld als vijand van het leven, het aardse, het lijfelijke – ten faveure van het denken. Maar als ‘de spieren niet feestvieren’ raakt ook het denken bloedeloos.

Blijf de aarde trouw

Dat denken is vandaag heel relevant, ontdekte filosoof Henk Manschot. In de jaren tachtig maakte hij al een tocht door de bergen van Nepal met in zijn rugtas ‘Aldus sprak Zarathoestra’, een van Nietzsche’s beroemdste boeken. Zarathoestra is een profeet die de bergen in trekt, de mensheid die hem niet begrijpt achterlatend. Na de oorlog raakte het boek verdacht, want een begrip als Übermensch was besmet door de interpretaties van de nazi’s, die Nietzsche onterecht hadden neergezet als proto-fascistische schrijver. Maar toen Manschot op bezoek in China de vraag voorgelegd kreeg, welke Europese denker Chinezen zouden moeten lezen als het gaat om duurzaamheid en natuur, kwam hij toch weer uit bij Nietzsche. En toen hij nadien met emeritaat ging, stopte hij ‘Aldus sprak Zarathoestra’ opnieuw in zijn rugzak en vertrok opnieuw naar de bergen, dit keer naar de Alpen. Daar liep hij de paden die Nietzsche zelf had bewandeld. Daarna schreef hij ‘Blijf de aarde trouw’.

Beeld Daniel Roozendaal

De Übermensch is volgens Mansholt geen racist, maar een mens die zich heeft vrijgemaakt van het idee dat we God kunnen inroepen als we in de problemen zijn. Het is de mens die zich voluit realiseert een ‘bewoner van de aarde te zijn’. Blijf de aarde trouw, zegt Nietzsche eigenlijk. Daarbij doelt Zarathoestra niet op een nieuw moralisme, denkt Manschot, maar roept hij ons op waarachtig open te staan voor de wereld, “aandachtig kunnen luisteren en kijken naar wat buiten te beleven valt en hoe dat ons raakt, kunnen verwijlen bij de natuur zonder doel of richting, opgaan in het landschap. Inlevingsvermogen ontwikkelen voor dieren en planten, gevoelig worden voor zon, wind, regen en stilte en de uitwerking daarvan op ons gedrag en onze stemmingen.”

Wandelen dus – of eventueel tuinieren. Niet om contact te krijgen met een hogere macht, dat perspectief laat de Übermensch juist los. Maar ook niet om helemaal ‘voor jezelf te gaan’. Volgens Manschot leidt de nieuwe openheid tot het opgeven van ’belangen, van prestige en aanzien’. Dat past perfect bij een ecologisch bewuste manier van leven. Hoe bevrijdend die open houding kan werken, weet Nietzsche zelf dan weer het mooiste uit te leggen. “Duizend paden zijn er die nog nooit zijn bewandeld, duizend gezondheden en verborgen eilanden van het leven. Onuitgeput en ontontdekt is nog altijd de mens en de mensenaarde”. Maar ontdek die aarde dan wel wandelend – en niet per auto.

Verzet tegen de blinde vlucht vooruit

Net als Manschot ziet Ton Lemaire wandelen als dé weg naar ecologisch bewustzijn. Volgens Lemaire, die in de Dordogne zo ecologisch mogelijk leeft, vormt ze de kiem van verzet tegen de blinde vlucht vooruit die onze tijd kenmerkt. De wandeling creeërt een oase in de turbulentie van de moderne tijd, vooral als we de drukke en rumoerige stad even achter ons laten, schrijft hij in zijn nieuwste wandelboek ‘Met lichte tred’. 

Een romantische visie? Het is in elk geval geen wonder dat Lemaire stilstaat bij de pre-romanticus Jean-Jacques Rousseau (1712-1778). Toen die zestien was, liep hij weg uit Genève, wat uitmondde in een vierjarige voettocht. Zo liep hij te voet naar Parijs en terug. Tijdens die tochten ontdekte ook Rousseau dat denken en wandelen goed samengaan. “Ik heb nooit iets kunnen beginnen met de pen in de hand en oog in oog met een tafel en mijn papier.” Net als Lemaire stond Rousseau kritisch tegenover de beschaving van zijn tijd. Doelloos wandelen, vrij van beslommeringen, het liefst in de vrije natuur, is waarschijnlijk dé methode om ook geestelijk afstand te bewaren tot mensenwereld en alles wat daar verkeerd kan gaan.

Om Nietzsche kan ook Lemaire niet heen. Geen enkele ander filosoof heeft zo krachtig gewezen op het natuurvijandige karakter van het westerse, platoons-christelijke denken, waarin het bewustzijn het lichaam beheerst – en daarmee de natuur. Die traditie miskent volgens Lemaire dat de natuur ons draagt en niet andersom. En juist dat rebelse inzicht kan ons toevallen als we aan het wandelen zijn en de verbondenheid met de aarde letterlijk ondergaan. “Alleen met de voeten kunnen we de aarde zélf voelen, en bevestigen we al lopend de aarde als onze dragende grond.”

Ton Lemaire -  Met lichte tred. De wereld van de wandelaar AmboAnthos; 249 blz. € 22,99

Henk Manschot - Blijf de aarde trouw. Pleidooi voor een nietzscheaanse terrasofie Vantilt; 205 blz. € 17,50

Paul van Tongeren - Nietzsche AUP; 160 blz. € 9,99

De Letter & Geest van komende weekend 12/13 oktober staat geheel in het tekenen van te voet: waarom we wandelen. Vol boekrecensies, essays en interviews rond dit thema.

Lees ook:

Filosoof Ton Lemaire leeft radicaal eenvoudig: ‘Op deze aarde is geen onschuldig verblijf mogelijk

Sinds hij beseft dat de wereld aan consumptie ten onder gaat, leeft filosoof Ton Lemaire (1941) radicaal eenvoudig. Hij wandelt. Hij schrijft. Hij verbouwt zijn eigen eten. Maar van een verwoestend systeem kun je niet winnen. ‘Voortdurend word je ermee geconfronteerd. Voortdurend.

Nietzsche’s Übermensch is groen

Nietzsche staat bekend als de filosoof van het nihilisme en de dood van God. Filosoof Henk Manschot benadert hem als een pionier in het zoeken naar een ‘geaarde’ filosofie. Volgens hem is Nietzsche groen. 

Klimaatfilosoof Bruno Latour vindt Trump verhelderend: ‘Hij zegt: Is jullie aarde in gevaar? Nou de onze niet’

Waarom zijn de ‘gele hesjes’ zo boos? Omdat hun leven drastisch overhoop wordt gegooid vanwege de klimaatdoelen, analyseert de toonaangevende denker Bruno Latour. En niemand heeft ze gewaarschuwd. ‘Als je niet weet wat het voor mensen betekent érgens te wonen, kun je niet verder.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden