Witruggieren in Zambia in betere tijden.

Rode lijst

Afrikaanse gieren met uitsterven bedreigd: hun hersens worden opgerookt in een joint

Witruggieren in Zambia in betere tijden.Beeld Erik van Zwam

De schoonmaakploeg van de natuur telt steeds minder leden. De gier is in Afrika inmiddels een ernstig bedreigde vogel.  

Hoog in de lucht, zwart afstekend tegen het immense blauw, draaien ze hun cirkels met velen. Scherpe ogen houden de laatste stuiptrekkingen van een stervende buffel of zebra nauwlettend in de gaten. Als de dood er is, zeilen ze met hun machtige vleugels, met spanwijdtes van anderhalf tot ruim tweeënhalve meter, omlaag. Hun krachtige poten springen op het kadaver. Met hun kale, lelijke koppen en scherpe bekken trekken ze het vlees van de botten. Rottend vlees is geen probleem. Het zuur in hun magen verteert alles, zonder dat ze er ziek van worden.

Ze worden wel de schoonmaakploegen van de natuur genoemd: gieren. Van de elf Afrikaanse giersoorten staan er inmiddels zeven op de Rode Lijst van ernstig met uitsterven bedreigde vogels. Met de andere vier populaties gieren gaat het evenmin goed.

“In enkele decennia zijn de aantallen gieren in Afrika, afhankelijk van hun soort, afgenomen met 80 tot meer dan 97 procent. De rüppellsgier en de witruggier zijn bijna verdwenen in Afrika”, zegt Paul Kariuki Ndanganga, hoofd natuurbescherming van Birdlife International Afrika vanuit Kenia.

Zeldzaam beeld

De vijf Aziatische gieren staan al langer op de Rode Lijst van de IUCN, de wereldwijde natuurorganisatie die bepaalt hoe ernstig soorten in hun voortbestaan worden bedreigd. Decennia geleden konden overal boven de savanne en de bush in Afrika zwermen gieren in de lucht worden gezien. Dat beeld is nu zeldzaam geworden. De laatste maanden werd het uitsterven weer acuut toen in Guinee-Bissau in een korte tijd meer dan 2000 kapgieren de dood vonden. In West-Afrika leven er, volgens Ndanganga nog maar 20.000 tot 30.000 van deze soort. “De meeste gieren, ruim 60 procent, sterven aan gif”, zegt hij.

In Botswana en Zuid-Afrika gooien stropers van olifanten en neushoorns snelwerkend gif over het kadaver nadat de hoorn of slagtanden zijn afgezaagd. Gieren storten zich op het kadaver en sterven in zeer korte tijd. Rangers zoeken naar rondjes draaiende gieren in de lucht, om te zien waar dode, eventueel gestroopte, dieren liggen om daarna achter de criminelen aan te gaan. Als gieren snel massaal sterven, is die signaalfunctie weg voor dierenbeschermers. Zo stierven de afgelopen maanden in zuidelijk Afrika bij diverse stroopincidenten elke keer vele honderden, vooral wit­ruggieren door gif van stropers.

“In Oost-Afrika en de Sahel gebruiken keuterboeren met een paar geiten of koeien ook gif, dat ze over een kadaver strooien dat gedood is door een leeuw of hyena, om die bij terugkeer te vergiftigen. Die boeren willen zo voorkomen dat meer van hun vee aan roofdieren ten prooi valt”, zegt wetenschapper Steffen Oppel, de gierenexpert van de Royal Society for the Protection of Birds in Cambridge. “Ook gieren komen daarop af en worden zo vergiftigd. Gif en pesticiden zijn goedkoop om vee te beschermen.”

Traditionele medicijnen

In West-Afrika wordt eveneens gif gebruikt, maar ook kogels en strikken om gieren te vangen. Van lichaamsdelen van gieren maken ze traditionele medicijnen of amuletten. De hersenen worden vermalen en in een joint gerold om te roken. Er is een sterk geloof dat het geluk brengt in de loterij of om een examen te halen. De ogen van gieren worden gegeten om het gezichtsvermogen te verbeteren of tegen blindheid. Geconsumeerde botten van gieren moeten beenbreuken helen.

Beeld Erik van Zwam

Een steeds vaker voorkomende doodsoorzaak vormen elektriciteitspalen en de daartussen hangende kabels waardoor gieren worden geëlektrocuteerd. Zo wil Ethiopië, met meer dan 100 miljoen inwoners, alle huishoudens rond 2030 van stroom voorzien, maar dat gaat ten koste van de populaties gieren in het land. Ook klimaatverandering en het steeds verder inkrimpen van het leefgebied van gieren door verstedelijking in Afrika speelt een rol bij het dreigende uitsterven van de gier.

“Deze lelijk ogende vogels zijn cruciaal voor ons ecosysteem”, waarschuwt Ndanganga. “Ze zijn de schoonmaakploegen van moeder natuur. Ze zorgen voor hygiëne en voorkomen de verspreiding van ziektes. Er ontstaan flinke gezondheidsrisico’s, voor mens en dier, als gieren verdwijnen. Hun rol als aaseters wordt dan overgenomen door honden en ratten. Hondsdolheid neemt daardoor flink toe en ratten zijn bekende ziekteverspreiders uit het verleden.”

Boosdoener diclofenac

De situatie voor de Afrikaanse gieren is uiterst kritiek aan het worden, onderschrijven Oppel en Ndanganga. De oplossing is gecompliceerd door de veelheid aan factoren in verschillende delen van Afrika die de gierenpopulaties aantasten. “In Azië zochten we wel vijftien jaar naar de doodsoorzaak toen in de jaren negentig de gierensoorten bijna verdwenen. De boosdoener bleek diclofenac, een ontstekingsremmer en pijnstiller, die Indiase boeren toedienden aan hun koeien, die voor hen heilig zijn. Als die beesten ziek waren, kregen ze diclofenac om lijden te voorkomen. Maar dat middel zorgt voor acuut nierfalen bij gieren, die daaraan dood gaan. Een karkas van een dode koe wordt soms wel door honderden gieren besprongen en dan gaat het snel”, legt Oppel uit.

“In twintig jaar daalde de gierenpopulatie in India met 95 procent. Nu bieden we boeren een alternatief aan voor diclofenac, dat niet schadelijk is voor gieren en de koeien helpt tegen de pijn. Diclofenac is nu ook verboden.”

Oppel ziet de gierenpopulatie in India en Nepal nu weer heel licht toenemen. In veel gebieden zijn geen gieren meer, dus daar gebeurt ook niets. Het duurt zeker vijf jaar voordat een gier geslachtsrijp is, dus gaat het nog heel lang duren voordat de vijf Aziatische giersoorten van de Rode Lijst afkunnen. “Maar” zegt Oppel, “de doodsoorzaak in Azië bleek er maar een te zijn, en die is te bestrijden. In Afrika is dit veel complexer. Oplossingen moeten per land op maat worden gesneden.”

Interventieteams

Birdlife International creëerde vooral in Oost-Afrika interventieteams, die vergiftigde kadavers zo snel mogelijk opruimen en vergiftigde gieren behandelen. Maar dat blijft een druppel op een gloeiende plaat. Ook worden veilige natuurgebieden aangelegd voor gieren. “In Malawi en Zambia zijn daar successen mee geboekt”, zegt Ndanganga. In West-Afrika praten natuurbeschermers met medicijnmannen die lichaamsdelen van gieren gebruiken voor medicijnen of amuletten. “We zoeken met hen naar alternatieven”, zegt Ndanganga.

“Er zijn alternatieven voor die gevaarlijke elektriciteitspalen en kabels”, legt Oppel uit. “Maar ze zijn iets duurder dan de oude palen en vervangen kost miljoenen euro’s.” In arme landen als Ethiopië en Soedan is dat dus een moeilijk verhaal. “Als we niks doen dan sterven de elf Afrikaanse gierensoorten snel uit”, zegt Ndanganga. “We willen niet opgeven. Dat is niet de oplossing.” Het klinkt als een dappere poging, maar de kans dat een redding lukt, lijkt niet erg groot meer.

Gieren in Europa

In Europa zijn er vier soorten gieren: de aasgier, de monniksgier, de vale gier en de lammergier. “De gieren in Europa doen het niet goed”, zegt gierenexpert Steffen Oppel. In Italië en Oost-Europa, Bulgarije en Griekenland zijn er van bijvoorbeeld de aasgier nog maar vijftig paren over. Enkele decennia geleden waren dat er nog 800. Wel doet deze soort het volgens hem goed op het Iberische schiereiland. Ook de lammergier, die was uitgestorven in de bergen van Zwitserland, is daar succesvol teruggebracht.

Oppel probeert uit te vinden welke oplossingen mogelijk zijn om de gieren van Europa voor uitsterven te behoeden. In Oost-Europa is de voornaamste oorzaak gif. Boeren gooien dat over door lynxen, beren en wolven gedood vee om ze te vergiftigen als het roofdier voor een tweede maaltijd terugkomt. De gier is dan het slachtoffer.

Rond de Middellandse Zee is het schieten van vogels tijdens de trek een grote sport, die vooral veel aasgieren het leven kost.

Lees ook:

Europese Vogelbescherming: diclofenac dodelijk voor gieren.

BirdLife International waarschuwt voor het gebruik van diclofenac in de vee-industrie. De ontstekingsremmer kan een bedreiging zijn voor Europese gieren, omdat zij kadavers eten die behandeld kunnen zijn met het middel. Voor de roofvogels heeft het een giftige werking.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden