Milieuschade

Advies: Burger, maak je druk over de risico’s van gevaarlijke stoffen

Beeld Colourbox

De overheid moet meer grip krijgen op gevaarlijke stoffen zoals Pfas, microplastics, medicijnenresten en landbouwgif, aldus een advies aan regering en parlement. En burgers mogen zich best wat meer roeren.

 Dit lees je niet vaak in een rapport van een keurig Haags adviescollege: Burgers, kom in actie tegen onveilige praktijken rond gevaarlijke stoffen!

Toch staat het, in iets andere bewoordingen, in een woensdag verschenen advies van de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli): “Juist burgers zouden met hun activisme jegens bedrijven en overheden een belangrijke aanjager kunnen zijn van een veilige en gezonde leefomgeving”. In de praktijk gebeurt dat maar weinig. Want: “Burgers zijn in dit complexe dossier op afstand komen te staan”.

“We hebben een aantal incidenten gehad”, zegt Co Verdaas, voorzitter van de commissie die het Rli-advies ‘Greep op gevaarlijke stoffen’ opstelde. “Zoals de discussie over Pfas en het stoppen van drinkwaterinname uit de Maas vanwege verontreinigingen. Maar als je als burger niet weet wat er aan gevaarlijke ­stoffen in producten zit, kun je geen bewuste keuze maken. Je moet heel wat huiswerk doen, als je wilt achterhalen wat de risico’s zijn van producten die je gebruikt.”

Het is voor consumenten vaak onduidelijk wat er in producten zit

Alleen als het fout gaat met gevaarlijke stoffen, ontstaat er onrust onder burgers, aldus het Rli-rapport, dat aan minister Stientje van Veldhoven (milieu) is overhandigd. “Risico’s van stoffen en afwegingen rond het gebruik zijn niet bekend bij het brede publiek. Het is voor consumenten vaak onduidelijk wat er in producten zit.” Volgens de samenstellers kan een grotere maatschappelijke druk bedrijven dwingen hun plicht na te komen om de risico’s van chemische middelen zo klein mogelijk te houden. Veertig deskundigen van overheid, ­industrie en belangenorganisaties zijn voor het advies geraadpleegd.

De burger mag misschien mondiger worden op het gebied van gevaarlijke stoffen, maar het toezicht en de handhaving begint bij overheden en die laten flink verstek gaan, zo blijkt uit het Rli-advies. “Er is wel iets aan de hand”, zegt Verdaas, dijkgraaf van Waterschap Rivierenland en hoogleraar gebiedsontwikkeling in Delft. “Dit is geen vrolijk rapport.”

De overheid had gealarmeerd moeten zijn door bepaalde incidenten, vindt de Rli. In het rapport wijst de raad op de zorgen rond Pfas, een verzamelnaam van chemische toevoegingen aan textiel, voedselverpakkingen en cosmetica, waarvan sommige de kans op kanker vergroten.

Ook medicijnresten en bestrijdingsmiddelen veroorzaken steeds meer problemen in het milieu. Vorig jaar moest de inname van water uit de Maas door drinkwaterbedrijven tijdelijk worden stilgelegd vanwege verhoogde concentraties van bestrijdingsmiddelen en medicijnresten in het oppervlaktewater.

De hoeveelheid gebruikte pesticide is gedaald, maar de middelen zijn veel ­giftiger

Het RIVM ­becijferde dat er in Nederland jaarlijks minstens 140.000 kilo aan geneesmiddelen in open water terechtkomt, omdat zuiverings­installaties de stoffen niet uit het rioolwater filteren. Verder zijn er groeiende zorgen over microplastics, minuscule stukjes kunststof in make-up, schoonmaakmiddelen, wasmiddelen en verf. In bloed en weefsel van mensen en dieren worden de deeltjes teruggevonden.

Beeld Colourbox

De Rli stelt vast dat door het milieubeleid van afgelopen decennia veel is verbeterd in Nederland, maar dat desondanks de verspreiding van gevaarlijke stoffen onvoldoende afneemt. In oppervlaktewater en in de lucht is de daling van concentraties van chemische stoffen tot stilstand gekomen, aldus het rapport. Van sommige bestrijdingsmiddelen neemt de concentratie in sloten, beken, meren en rivieren zelfs toe, bleek vorig jaar uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek. De hoeveelheden gebruikte pesticiden zijn tussen 1990 en 2016 weliswaar gedaald, maar de milieudruk nam toe, omdat de middelen veel ­giftiger zijn.

Ook komen meer stoffen op de markt, die in de natuur niet of nauwelijks worden afgebroken en die zich makkelijk via water verspreiden. Daar komt bij dat uit recent onderzoek is gebleken dat in oppervlaktewater de concentraties van afzonderlijke stoffen weliswaar netjes onder de norm blijven, maar dat de concentraties van verschillende stoffen gezamenlijk het milieu toch schaden.

Volgens een studie naar de kwaliteit van Europese watersystemen is gemiddeld een derde van de afname in soorten planten en dieren toe te schrijven aan dit stapeleffect van chemische stoffen. De raad verwijst in het rapport onder meer naar onderzoek dat aantoonde dat blootstelling aan meerdere pesticiden de kans op bijensterfte aanmerkelijk vergroot. Volgens het Rli is er inmiddels in de wetenschap ‘brede overeenstemming dat blootstelling aan combinaties van stoffen grotere risico’s met zich meebrengt dan het risico van ­individuele stoffen afzonderlijk’.

Het aantal geregistreerde stoffen is sinds 1990 toegenomen van 10 miljoen tot 160 miljoen

De verspreiding van stoffen leidt volgens het rapport tot langdurige problemen met de bodemkwaliteit. En er worden geregeld stoffen gevonden op onverwachte plekken – dat zijn dus onvoorspelbare risico’s. De raad denkt dat de verspreiding van chemische stoffen in de leefomgeving de komende jaren verder zal toenemen. Het aantal geregistreerde stoffen in de EU is tussen 1990 en nu toegenomen van ruim 10 miljoen tot bijna 160 miljoen.

Daarbij wordt geconstateerd dat er ‘witte vlekken’ zitten in de beoordeling van de veiligheid van stoffen. Fabrikanten van gevaarlijke stoffen geven onvoldoende informatie over risico’s voor lucht, water en bodem. Dat komt deels ook doordat die informatie niet van ze wordt gevraagd.

Uit onderzoek van Rijkswaterstaat bleek eerder al dat in milieuvergunningen geregeld risico’s over het hoofd worden gezien, omdat ze door de fabrikanten niet worden gemeld. Van 66 milieuvergunningen bleek bij een derde sprake van ‘zeer zorgwekkende stoffen’, waarvan de risico’s in de aanvraag niet werden genoemd. De overheidsinstantie die de vergunning afgaf, had zelf geen nader onderzoek gedaan naar de risico’s. De opgave van de fabrikant werd domweg gevolgd.

Beeld Colourbox

“Er is onvoldoende kennis bij overheden die optreden als handhaver en vergunning­verlener”, constateert het Rli-rapport. “Bij het uitvoeren en handhaven van het milieubeleid lopen overheden regelmatig achter de feiten aan.” Sommige gevaarlijke stoffen komen daardoor in het milieu terecht zonder dat de overheid daarop is voorbereid. Bij toelating van bestrijdingsmiddelen voor de landbouw wordt de milieubelasting wel ­altijd meegewogen. Desondanks is volgens het rapport in de afgelopen jaren de totale ­milieubelasting door deze middelen toege­nomen.

“Dit komt onder meer doordat de stoffen gif­tiger zijn dan voorheen en doordat onvoldoende rekening wordt gehouden met de al in het milieu aanwezige stoffen.” Bij nieuwe geneesmiddelen kijkt de overheid alleen naar de effecten voor de mens en worden nadelige effecten voor het milieu niet meegewogen, ­‘ofschoon die er wel degelijk zijn’, aldus het rapport.

Beeld Louman & Friso

‘Bescherming van het milieu blijft in de regelgeving veelal buiten beschouwing’

De raad stelt ook vast dat de effecten van gevaarlijke stoffen op het milieu ten onrechte niet worden gemeten zodra ze in producten zitten. Er wordt dan nog nauwelijks gekeken of de chemische stoffen nog schadelijk kunnen zijn voor het milieu. “De bescherming van het milieu blijft in de regelgeving veelal buiten beschouwing. Dat is een hiaat in de risicobeheersing”, aldus de Rli. Juist in de gebruiksfase van een stof kunnen forse emissies optreden. Bij microplastics en geneesmiddelen ontstaat de verspreiding van de stoffen pas als de producten worden gebruikt.

Volgens de raad schort het aan handhaving en toezicht op bedrijven die met gevaarlijke stoffen werken. Bedrijven worden amper aangesproken op het tijdig doorvoeren van de nieuwste technieken. Overheden toetsen ­aanvragen van nieuwe vergunningen of verlengingen van bestaande vergunningen nauwelijks op nieuwe inzichten over de risico’s en op de beschikbaarheid van minder schadelijke alternatieven. “In de praktijk is er daardoor geen sprake van het voortdurend minimaliseren van de impact op de leefomgeving.”

Volgens een inventarisatie van Rijkswaterstaat is driekwart van de huidige vergunningen voor gevaarlijke stoffen verouderd.

Lees ook:

Veilig werken met giftige stoffen wil maar niet goed lukken

Bedrijven die werken met gevaarlijke stoffen hebben die gevaren ‘nog steeds onvoldoende in beeld’, zegt de Inspectie SZW.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden