VNG-voorzitter Jan van Zanen en VNG-bestuurder Lot van Hooijdonk: ‘Bewoners willen graag betrokken worden bij de energietransitie en meedenken. Benut dat.’

Interview Jan van Zanen en Lot van Hooijdonk

‘Acht miljoen huizen van het gas af: doe dat maar even’

VNG-voorzitter Jan van Zanen en VNG-bestuurder Lot van Hooijdonk: ‘Bewoners willen graag betrokken worden bij de energietransitie en meedenken. Benut dat.’ Beeld Maartje Geels

Gemeenten krijgen een ‘regierol’ voor duurzame wijken, aldus het Klimaatakkoord. We doen ons best, zeggen VNG-bestuurders Jan van Zanen en Lot van Hooijdonk, maar we moeten nog warmlopen.

Het Klimaatakkoord van het kabinet kennen we sinds de zomer. Alleen: nu de uitvoering nog. Ed Nijpels verzamelt daar nu handtekeningen voor, bij de onderhandelaars van zijn klimaattafels. Hij maakt er een feestje van. Hoera, klonk het de laatste maanden: de mobiliteitssector tekent, de installatiesector zet een krabbel. Shell, VNO-NCW, de financiële en digitale sector doen mee. En ga zo maar door. 

“Ik vind dat te simpel”, zegt Jan van Zanen, voorzitter van de Verenging van Nederlandse Gemeenten (VNG). We willen uit de startblokken, maar in praktijk zijn er nog beperkingen, is de hoofdboodschap van de VNG. “Die handtekening is eerlijk gezegd the least of my worries”, zegt Van Zanen daarom in het stadskantoor van Utrecht, waar de politicus van VVD-huize burgemeester is. Gemeenten, waarvan Nederland er 355 telt, kunnen volgens hem beter rustig beginnen met klimaatbeleid. “Jan en ik zijn er niet om handtekeningen uit te delen”, valt VNG-bestuurder Lot van Hooijdonk, actief als GroenLinks-wethouder in Utrecht, hem bij. De leden beslissen er samen over, eind november.

Energieadvies geven

Het Klimaatakkoord, vol met afspraken over duurzaam voedsel, transport, wonen en werken, is volgens de VNG hoe dan ook een basisdocument. Er zijn nog vragen, onzekerheden, open eindjes. “Als gemeenten hebben we gezegd: wij gaan ervoor”, zegt Van Zanen kordaat. Maar, zegt hij: “De hele transitie begint nu pas. Laten we eerlijk zijn: er gaat een hele hoop op ons afkomen.” De burger heeft nog een hoop uit te zoeken, maar de gemeenten net zo goed. 

Een beetje ervaring hebben gemeenten wel. Ze werkten mee aan het oude, landelijke Energieakkoord. Om de doelen daaruit te halen moesten ze al uit de startblokken komen om windmolens te plaatsen en energieadvies te geven aan bewoners, zegt Van Hooijdonk. Maar het Klimaatakkoord is echt andere koek, zegt zij. “Gemeenten speelden geen rol van belang in de energievoorziening. En nu krijgen we de regierol.” 

Zo moeten gemeenten bij het aardgasvrij maken van woningen de omschakeling gaan regelen en coördineren. Burgers moeten met vragen kunnen aankloppen, subsidiepotten dienen lokaal klaar te staan. Bij het klimaatakkoord is de VNG als een voetballer die als spits wordt aangewezen, om punten te scoren. Hoe voorkom je dan teleurstelling? Door bescheiden te zeggen: ik moet me eerst nog warmlopen. 

Samen expertise opbouwen

We zijn er nog onvoldoende op ingericht, benadrukt de VNG daarom. Er moeten experts en ambtenaren worden aangesteld, die de energietransitie in goede banen leiden. De gemeenten moeten elkaar helpen en kennis delen, zegt Van Hooijdonk. Betrokkenheid van alle 8600 raadsleden is nodig. Samen expertise opbouwen, dat wil ze. “Het is niet de bedoeling dat we de adviessector rijk gaan maken.” Dat is een verklaarbare opmerking, want consultants zien hun kans schoon, om de gemeenten duurbetaald uit de brand te helpen bij de uitvoering van projecten, voor schone energiesystemen en elektrische auto’s.

Eén van de meest pregnante afspraken uit het Klimaatakkoord luidt: gemeenten zullen uiterlijk 2021 met een plan moeten komen voor aardgasvrije wijken. Op basis daarvan moet voor elk stadsdeel en dorp uiteindelijk een heldere keuze volgen: hoe gaat de lokale gaskraan dicht? Bewoners zitten op duidelijkheid van gemeenten te wachten, bleek deze maand uit een peiling van het (commerciële) warmtebedrijf Feenstra. Ook uit een peiling van Trouw onder abonnees bleek dat vier op de tien bewoners wachten op helderheid, over aanpak en subsidie. 

De gemeenten willen beginnen, verzekert Van Hooijdonk. Ze voegt er alleen een waarschuwing aan toe. “Er komt niet voor elke wijk een uitgewerkt plan.” Bewoners kunnen beter rekenen op een verkenning, een grove schets. “Gemeenten kijken door de oogharen, naar de mogelijke alternatieven voor aardgas die in de wijken op termijn mogelijk zijn. De echte besluiten volgen later pas.” Met die uitleg relativeert ze de hooggespannen verwachtingen, die rondgaan onder bewoners die twijfelen over de aanschaf van een elektrische warmtepomp. Zij willen eerst weten of hun aanschaf zinvol is. Dat is niet het geval als er een warmtenet, groen gas of geothermiebron in de buurt komt.

Isolatie van dak, vloer en muren

Verwacht geen pasklare antwoorden in 2021, zegt Van Hooijdonk. “Het is niet zo dat iedereen in 2021 voor zijn adres precies te horen krijgt hoe en wanneer de wijk gasloos wordt. Dat is niet waar te maken. Gemeenten zullen wel de volgorde aangeven waarin wijken gasloos worden.” Dat geeft bewoners in elk geval iets van inzicht, hopen ze bij de VNG. En bovendien, zeggen de bestuurders, bewoners kunnen altijd zélf aan de slag gaan. Een huis isoleren is in alle gevallen een slimme en effectieve stap, of er nu warmtepomp, groen gas, of een warmtenetwerk ter vervanging van aardgas komt. Al die nieuwe technieken werken het beste bij optimale isolatie van dak, vloer en muren. 

Het daadwerkelijk gasvrij maken van de wijken is maatwerk, zegt Van Zanen, want bijna elke straat is weer anders. “En het is mensenwerk. Het zijn juist die bewoners die een duwtje in de rug nodig hebben, omdat ze er vreselijk tegenop zien, die we moeten meekrijgen.”

Praktisch ongemak

Soms is gebrek aan medewerking heel begrijpelijk, vult Van Hooijdonk aan. “Bij de eerste aardgasvrije proefwijk Overvecht-Noord kwam ik iemand tegen die zei: ik ben 92 jaar, laat mij toch. Of iemand die net gehoord had dat hij terminaal ziek is.” Daar sta je dan, als gemeenteambtenaar met een voorstel voor aardgasvrij wonen, dat zich stapsgewijs uitbetaalt in een lagere energierekening en milieuwinst. In dertig jaar tijd moeten de gemeenten bij acht miljoen huishoudens (en gebouwen) aankloppen met zo’n voorstel, dat praktisch ongemak en kosten kan geven.

Van Zanen buigt zich over de tafel. Met grote ogen: “Hoort u wat ze zégt? Acht miljoen.” 

Van Hooijdonk gaat verder. “Voor de mensen die als eerste meedoen aan aardgasvrije wijken moet het Rijk ruimhartig zijn in de compensatie, vinden wij.” Over de eerste 27 aardgasvrije proefwijken verdeelde het Rijk 120 miljoen euro. De VNG twijfelt eraan of deze subsidiebudgetten in het vervolg afdoende zijn. Ook zelf willen de gemeenten, voor het uitvoeren van hun taken uit het Klimaatakkoord, geld uit Den Haag krijgen. “De spelregel is: als gemeenten er taken bijkrijgen, dient het Rijk een vergoeding te bieden”, zegt Van Hooijdonk. 

En nog voor ze kan verder praten, om haar oproep kracht bij te zetten, zegt Van Zanen: “Punt.”

Benodigde tempo nog ver te zoeken

De Raad voor het Openbaar Bestuur kreeg inmiddels de politieke opdracht om te berekenen hoeveel geld het rijk moet overhevelen naar de gemeenten, zodat die met de klimaatafspraken versneld aan de slag kunnen. Dat is nodig ook, want anders raken de klimaatdoelen uit zicht. Dagelijks zouden nu duizend woningen aardgasvrij moeten worden, om op koers te zitten voor een geleidelijke ombouw naar anderhalf miljoen gasvrije huizen in 2030. “Dat sommetje is bekend”, zegt Van Hooijdonk. Dat dit benodigde tempo nog ver te zoeken is eveneens.

Daar willen gemeenten verandering in brengen, belooft Van Zanen. “Er is enthousiasme. Kom op, hopsakee!” Het gros van de bewoners staat ook open voor aardgasvrij wonen, is zijn overtuiging. Wel willen bewoners graag betrokken worden en meedenken. Benut dat, zegt Van Zanen. “Er zit zoveel creativiteit in de samenleving, dat wil je niet weten.”

Van Zanen vergelijkt de verduurzaming van wijken met zogenoemde stadsvernieuwing in de jaren zestig. Gemeenten moderniseerden oude wijken, door renovatie. Dat ging niet zonder lokaal gemopper en gedoe. “Maar het lukte.” Zo zal het ook gaan in de klimaattransitie, voorziet Van Zanen.

Voor een groot gedeelte komt dat neer op een strijd om de fysieke ruimte. Hoe deel je het landschap in, met windturbines en zonneparken? Waar kunnen de elektrische auto’s opladen, wat is de geschikte locatie voor een energiebuffer? “Dat gaat frictie opleveren”, zegt Van Zanen. “Want als er één ding een schaars goed is, in ons kleine land, dan is het wel de fysieke ruimte.”

Lees ook:
De nieuwe megaklus van Diederik Samsom: huizen zonder aardgas

Diederik Samsom keerde terug, als groene adviseur en commissaris bij staatsenergiebedrijf EBN én als onderhandelaar voor het landelijke klimaatakkoord. Zijn missie: aardgasvrije woonwijken.

Gemeenten zijn nog niet klaar om hun eigen klimaatplan op poten te zetten

Binnen twee jaar moeten gemeenten, per wijk, bekendmaken hoe huizen gasloos kunnen worden. Zelf zien ze nog veel onzekerheden bij deze opdracht uit het Klimaatakkoord. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden