Nesten van nu

Zonnebrillen en ruitenwissers: waarom je de gekste dingen in meerkoetnesten vindt

Auke-Florian Hiemstra in een tent in Naturalis in Leiden, waar hij een nest van een meerkoet uit elkaar heeft gehaald.  Beeld Maartje Geels
Auke-Florian Hiemstra in een tent in Naturalis in Leiden, waar hij een nest van een meerkoet uit elkaar heeft gehaald.Beeld Maartje Geels

Bioloog Auke-Florian Hiemstra spit elke dag in meerkoetnesten. Ruitenwissers, zelfteststokjes, van alles komt tevoorschijn. ‘Ik zie liever takken, riet en waterplanten, maar dit zijn de nesten van nu.’

Louël de Jong

Hij staat achter een tafel vol troep in een immens hoge ruimte. Tegenover hem pronkt een stellingwand vol opgezette dieren, van ijsbeer tot wolf. “Wat een uitzicht, hè?”, glundert Auke-Florian Hiemstra, bioloog en als dierenexpert inmiddels een bekende verschijning in de media.

In de LiveScience zaal van museum Naturalis kun je onderzoekers aan het werk zien, deze maand is dat Hiemstra. Hij bestudeert bouwsels van dieren en promoveert op plastic als nestmateriaal van meerkoeten. De gekste dingen peuteren hij en z’n assistent tussen het riet vandaan, een rommelig stilleven daarvan ligt op tafel: bril, patatbakje, mondkapjes, kauwgumballenstrips, tie-wraps, kledinghanger, snoeppapiertjes, zelfteststokjes, verpakkingen van de gratis koekjes bij koffie op het terras. “Maar liefst 512 stukjes artificieel materiaal uit één nest zijn dit. Het overgrote deel is plastic.”

Rietjes uit het nest. Beeld Maartje Geels
Rietjes uit het nest.Beeld Maartje Geels

Uit een ander nest ligt een waaier van 53 gekleurde rietjes uitgestald. “Elk nest is anders. Steeds denk ik: wat heb ik híer nu weer? Dan is het een ruitenwisser of zonnebril. Elke keer botst dat met het idee van een vogelnest. Toch probeer ik objectief ernaar te kijken, een beetje vanuit het perspectief van de meerkoet: het nest wordt er sterker van, het isoleert misschien beter, wellicht hebben ze minder last van parasieten. En ze kunnen broeden op plekken waar dat voorheen niet kon.

“In de haven van Urk fotografeerde ik eens een nest. Steigers, boten, geen waterplanten of riet, qua nestmateriaal een woestijn, maar er was wel veel afval. Uren heb ik zitten kijken. Kwam dat meerkoetmannetje weer aanzwemmen met een Calippo- of Snickersverpakking. Ze hebben zich aangepast. Zelfs in het schijnsel van het rode licht van de Amsterdamse Wallen zitten meerkoeten te broeden. Ondanks dronken toeristen die in drommen voorbij waggelen, ondanks de herrie. Dat vind ik bijzonder, om dicht bij de mens zoiets kwetsbaars als een nest te maken. Het maakt dit gewone watervogeltje speciaal.”

Waddengebied

Als jong kind kwam Hiemstra in vakanties op Schiermonnikoog. Het waddengebied wakkerde zijn liefde voor de natuur aan, elke namiddag vergeleek hij zijn vondsten met die in schelpenmuseum Paal 14. Als student waren vogels niet zijn favoriete onderwerp, daar zijn al zoveel belangstellenden voor, toch kwam hij bij de meerkoet uit.

Voor het project De Grachtwacht vaart hij met een team vrijwilligers wekelijks met kano’s door de Leidse grachten om wegwerpbekertjes uit het water te vissen. Zevenduizend bierbekertjes op een afstand van honderd meter was eens een dieptepunt, waarop de gemeente, eindelijk, na veel actievoeren, besloot herbruikbare statiegeldbekers in te voeren bij grote evenementen. Maar Hiemstra zag tijdens dat kanoën nog iets: meerkoeten die óók met plastic aan het slepen waren. Met hun snavel vol zwerfvuil zag hij ze steeds naar hun nest zwemmen. Hierna fietste hij nooit meer langs de grachten zonder in het water te speuren naar meerkoeten en ontstond het idee hierop af te studeren en zelfs te promoveren.

Verpakking voor kauwgomballen  uit het nest. Beeld Maartje Geels
Verpakking voor kauwgomballen uit het nest.Beeld Maartje Geels

Hij wijst naar de volle tafel: “We leven in het Antropoceen, het tijdperk van de mens, met krimpende habitats, uitstervende soorten en een afvalprobleem. Dat zwerfvuil moet er natuurlijk niet zijn. Het is treurig, ik zie liever een nest van takken, riet en waterplanten, maar dit zijn de nesten van nu – ook sommige andere vogels gebruiken afval.

“Ik probeer daar niet alleen objectief naar te kijken, maar ook met een beetje humor. Zo trof ik vandaag een verfkwast in een Leids meerkoetnest. Vind ik grappig: die zal toch niet toevallig van Rembrandt – hier geboren – zijn? Ook kwam er een stuk van een plastic duimstok tevoorschijn, hoe toepasselijk bij dat bouwen! Al die kleine grapjes en verhaaltjes maken dat zo’n dag plasticvervuiling doorspitten eigenlijk heel leuk is. Ook door de gesprekjes met bezoekers trouwens. De meest gestelde vraag is of dit werkelijk allemaal uit een nest komt. Ze kunnen niet geloven dat een vogel hierop zijn eieren legt en broedt.”

Burgerwetenschap

Achter de onderzoektafel liggen verzamelde, nog ingepakte nesten die de komende weken uitgeplozen gaan worden. Via een website werd mensen gevraagd te melden waar ze een nest zagen. Reacties, foto’s en beschrijvingen kwamen uit het hele land. “Met één zo’n beschrijving kun je weinig, met duizenden zijn echt patronen herkennen. Sommige nesten zijn we gaan bekijken voor nader onderzoek, dat is met citizen science altijd spannend.”

Een klerenhanger uit het nest. Beeld Maartje Geels
Een klerenhanger uit het nest.Beeld Maartje Geels

Citizen science, burgerwetenschap, is wetenschappelijk onderzoek waarbij onderzoekers een beroep doen op vrijwilligers die een actieve bijdrage leveren. Kernvragen bij het onderzoek: waarom doen meerkoeten dit? Bouwen ze met plastic zelfs als er genoeg riet en waterplanten in de buurt zijn? Kan het kwaad voor de jonkies (is het ongezond en/of gevaarlijk)? “Een mondkapje is een klein matras, een lekkere zachte plek, maar elk mondkapje heeft twee elastieken en dat zijn in de natuur een van de gevaarlijkste dingen. Dieren komen erin vast te zitten of raken verstrikt.”

Hierom begon Hiemstra met collega’s de website covidlitter.com, om te laten zien hoe het materiaal dat ons beschermt voor de natuur om ons heen juist gevaar oplevert. Zelfs The Guardian, CNN en The New York Times pikten het op. “Echt geweldig. Wij moeten op de zeepkist gaan staan. Hopelijk schudt het mensen wakker. Het is geen leuke tijd om bioloog te zijn, wel een belangrijke tijd om naar biologen te luisteren.”

Een mondkapje uit het nest. Beeld Maartje Geels
Een mondkapje uit het nest.Beeld Maartje Geels

Data worden nu verwerkt, statistieken gemaakt. Binnenkort hoopt hij te kunnen zeggen waarom de meerkoet afval gebruikt. Met de rest van het onderzoek is hij volgend jaar nog bezig. Maar zo met je neus bovenop het onderzoeksmateriaal zitten is, naast verbluffend, al veelzeggend. In ieder geval over de tijd waarin we leven.

Auke-Florian Hiemstra is deze maand nog aan het werk te zien in de LiveScience zaal van Naturalis (European Museum of the Year 2021). Reserveer voor bezoek een ticket met starttijd. naturalis.nl

Lees ook:

Leidse matjes, bedoeld voor stevig gras, drijven weg als plastic soep

Je ziet ze bijna niet drijven door hun onopvallende kleur. Kleine plastic matjes, bedoeld om grasvelden te versterken. In Leiden raken ze op drift. Ze dobberen in de Oude Rijn richting Noordzee. Ingrediënten voor plastic soep.

Elke dag een foto van drijvende bierbekers in de Leidse grachten - tot het niet meer nodig is

Drie jonge biologen uit Leiden zetten dagelijks een foto van een vuil weggegooid plastic bierbekertje op Instagram. Iedere dag een nieuwe. Totdat Leiden definitief besluit herbruikbare bekertjes te verplichten bij grote evenementen.

Snorkelen door de drab, op zoek naar leven in een doodgewone Leidse gracht

Onder het oppervlak van de Leidse grachten is genoeg te zien. Aaf Verkade brengt het leven onder water al snorkelend in kaart.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden