Marten Annema, beheerder van waterwingebied Middel- en Oostduinen op Goeree.

Natuurgebied

Zo min mogelijk ingrijpen in de natuur? Duinbeheerder Marten Annema moet er niets van weten

Marten Annema, beheerder van waterwingebied Middel- en Oostduinen op Goeree.Beeld Evides Waterbedrijf

Al ruim veertig jaar is Marten Annema beheerder van waterwingebied Middel- en Oostduinen op Goeree. In die tijd transformeerde het van filter voor Haringvlietwater naar waardevol natuurgebied. Na publicatie van een boek over zijn duingebied laat hij het beheer los, met moeite.

Koen Moons

Hier zitten misschien wel de belangrijkste dieren van het gebied”, zegt terreinbeheerder Marten Annema van Evides Waterbedrijf, terwijl hij knielt en een vinger in het zand steekt. Hij doelt niet op grote grazers of konijnen, maar op de piepkleine miertjes die tevoorschijn komen. “Gele weidemieren”, zegt Annema. “Deze kleine beestjes hebben een enorme invloed in het gebied. De bovenste laag zand die hier ligt is in de tientallen of honderden jaren langzaam kalk kwijtgeraakt en wordt daardoor zuurder. Deze mieren halen door hun gegraaf kalkrijker zand naar de oppervlakte en gaan dus verzuring tegen. Dat is enorm belangrijk voor de bijzondere kalkminnende flora die dit gebied zo bijzonder maakt.”

De Middel- en Oostduinen op Goeree-Overflakkee diende veertig jaar geleden vooral voor waterzuivering, maar is tegenwoordig een gewaardeerd duingebied met soortenrijke droge duinen en valleien vol bijzondere orchideeën. Annema kent het gebied na al die tijd op zijn duimpje: “Mensen vragen weleens of ik dat niet saai vind, al die jaren achter elkaar in hetzelfde gebied. Maar je leert steeds beter begrijpen hoe het terrein werkt, en als je de diepte in gaat valt er nog zoveel te ontdekken. Dat mis ik weleens in het huidige natuurbeheer, echte terreinkennis.”

Het duingrasland oogt door de droogte wat bruinig, maar her en der zijn groene plekken te zien met gele ratelaar en paarse orchideeën. “Normaal zijn ook de hoge delen nu geel van de bloeiende bloemen”, zegt Annema. “Alleen de diepwortelende soorten zoals de kruisdistel en nachtsilene doen het goed. De kleurrijke groene plekken met bloeiende bloemen liggen iets lager. Je ziet duidelijk tot waar nog vocht vanuit het grondwater omhoog kruipt en voor de planten beschikbaar is.” De duinvallei is helemaal een zee van orchideeën. “De rietorchis en de groenknolorchis bloeien nu volop”, zegt Annema. “De brede en harlekijnorchis zijn net uitgebloeid, maar je ziet de duizenden rozetten al staan van de moeraswespenorchis. We hebben hier veertien soorten orchideeën. Of eigenlijk vijftien, want onlangs ontdekte ­iemand de waddenorchis, die tot nu toe alleen van Schiermonnikoog bekend was.”

Paarsige waas

De mooie orchideeën trekken weliswaar alle aandacht, maar er blijken ook veel minder opvallende bijzondere soorten te staan. “Wat dacht je van die paarsige waas die je boven het veld ziet”, zegt Annema, “allemaal bevertjes, een trilgras. Echt een teken dat het beheer op orde is. En hier armbloemige waterbies, een klein onopvallend plantje waar iedereen voorbij loopt, maar wel een Rode Lijst-soort.” Het gebied herbergt maar liefst 85 van deze zeld­zame plantensoorten. Het geheim daarvan zit hem volgens Annema deels in zijn eigenwijze keuzes in het beheer. “Veel beheerders hebben jaarrond grazers in de duinen lopen. Maar die koeien lusten ook wel een orchidee. Ik heb altijd gewacht tot veel planten in bloei hebben gestaan en stuurde pas in juni de koeien erin. Dan is er genoeg voedsel voor de koeien en blijven voldoende planten over om te bloeien en zaden te vormen. Ik liet veel stukken ook met een maaizuig-combinatie maaien, waarvan anderen eerst zeiden dat je daar echt te veel mee kapotmaakt. Maar ik kreeg later toch ook wel interesse van andere beheerders, omdat de resultaten hier zo goed zijn.”

Buntgras met teunisbloemen in de Middel- en Oostduinen op Goeree.  Beeld Marten Annema
Buntgras met teunisbloemen in de Middel- en Oostduinen op Goeree.Beeld Marten Annema

Van zelfsturende natuur waarbij vooral grote grazers bepalen wat er gebeurt, moet Annema niet veel weten. “In de jaren tachtig kwam de filosofie op dat we zo min mogelijk moesten ingrijpen in de natuur. Dat heb ik altijd anders gedaan. Ik zie mezelf meer als rentmeester. Menselijke invloed is er toch wel met bijvoorbeeld alle voedingsstoffen die uit de lucht ­komen. Als ik zie dat het ergens verkeerd gaat, grijp ik in. Mij wordt weleens tuinieren verweten, maar als ik het resultaat zie, vraag ik me af of dat zo slecht is.”

Waterwinning

Annema was een tijdje boer, is jager en was ­eigenlijk in opleiding tot jachtopzichter bij Kroondomein Het Loo toen hij een baan kon krijgen als opzichter in de waterwinduinen op het Zuid-Hollandse eiland Goeree. Een echte natuurbeheerder was hij toen nog niet. “Ik was vooral een soort terreinopzichter”, zegt Annema. “Er was toen helemaal geen oog voor de natuurwaarden van het duingebied. Eigenlijk heeft Stichting Duinbehoud eind jaren negentig ervoor gezorgd dat de duinen door de waterbeheerders ook als waardevol natuurgebied werden gezien. Mede door hun inspanning heeft de provincie aan het drinkwaterbedrijf voorwaarden gesteld op het gebied van natuurbeheer, om de duinen te mogen gebruiken voor waterwinning. Dat maakte ook voor mij de weg vrij om aan herstel te gaan werken.”

“Tegenwoordig wordt het Haringvlietwater dat door de duinen gezuiverd moet worden tot drinkwater door ons eerst ontdaan van fosfaat en zwevend stof. Daarna wordt het ingebracht in speciaal voor de natuurwaarden ontworpen infiltratiekanalen, zodat niet het hele gebied wordt beïnvloed. “Ik moet ook zeggen dat de directie van Evides het overtuigend heeft opgepakt, ecologie en duurzaamheid hebben nu echt een belangrijke plek in de bedrijfsvoering.”

Koeien in natuurgebied de Middelduinen op Goeree. Beeld Nico van Kappel
Koeien in natuurgebied de Middelduinen op Goeree.Beeld Nico van Kappel

Een flinke roofvogel zweeft over de duingraslanden. “Een bruine kiekendief”, zegt Annema. “Het is toch triest om te zien dat er geen enkele kievit of scholekster dat beest aanvalt, dat was ooit wel anders hier. Maar predatoren als kraaien, verwilderde katten en eksters ­worden niet meer bestreden. Ten koste van de bodembroeders.” En daarmee is een pijnpunt aangesneden van het huidige terreinbeheer. Annema bemoeit zich er namelijk de laatste ­jaren slechts vanaf de zijlijn mee als adviseur, het dagelijkse beheer ligt bij Natuurmonumenten. “Ik kan me best voorstellen dat er mensen zijn die moeite hebben met de jacht, maar dat er beheerders zijn die niet aan predatorenbeheer doen, dat snap ik niet. Je mag wel plaggen en maaien om dominante planten met de daarin levende insecten en kleine zoogdieren te verwijderen omdat we andere plantensoorten willen hebben. Waarom mag dat niet bij de grotere diersoorten?” Maar de publieke opinie ligt anders en daar zijn veel natuurorganisaties gevoelig voor. “Ze praten elkaar te veel na”, zegt hij over zijn collega’s. “Er is behoefte aan eigenwijze beheerders die het net even ­anders doen.”

‘Het vroon ontrafeld; Veertig jaar ­waterwinning en natuurbeheer in de Middel- en Oostduinen op Goeree’, Uitgeverij Natuurmedia, 288 blz. € 29,95.

Lees ook:

De droogte verdrijft de witsnuitlibel - en vele andere insecten - uit het duingebied

Ook in het duingebied bij Castricum speelt de droogte op. Insecten zijn er al veel minder en dat heeft gevolgen voor dieren en planten.

De ex-huiskat heeft (nog) vrij spel op Texel

Texel heeft te maken met een kattenplaag. Afschieten mag niet, maar wat is dan een oplossing? Studenten brengen nu eerst maar eens de populatie in kaart.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden