Wouter Mouton lijmde zich vast aan het ‘Meisje met de parel’. Beeld Sander de Wilde
Wouter Mouton lijmde zich vast aan het ‘Meisje met de parel’.Beeld Sander de Wilde

AnalyseKlimaatacties

Worden klimaatactivisten harder aangepakt dan boeren?

De schilderijplakker van Just Stop Oil moest een maandje brommen. Voor het belagen van het huis van minister Van der Wal kregen boeren een taakstraf. Meten rechters met twee maten? ‘Wat mij betreft was dit een faux pas.’

Daan Marselis

Drie weken bracht hij door achter tralies, de kale man die zijn voorhoofd met secondelijm vastplakte aan Vermeers Meisje met de parel. De actie van Wouter Mouton was niet alleen opvallend door de vorm die hij koos, ook de straf die hij ervoor kreeg viel op door de hoogte ervan. Mouton en twee handlangers kregen een maand onvoorwaardelijke gevangenisstraf opgelegd. Sinds een week zijn ze weer op vrije voeten, in afwachting van het hoger beroep.

“Ik heb het ervaren als onnodige onderdrukking”, zegt Mouton over zijn gevangenschap. De eerste week zat hij in voorarrest in een betonnen politiecel op het hoofdbureau in Den Haag. Na veroordeling door de rechter werd hij overgeplaatst naar de gevangenis in Alphen aan den Rijn. Dat hem zijn vrijheid werd ontnomen, vond hij zeer slecht nieuws voor de Nederlandse rechtstaat. “Maar hoe je vervolgens wordt behandeld is echt onrechtvaardig.”

Een week lang hetzelfde shirt aan

Zoals hij het vertelt, moest hij een week lang het shirt dragen dat hij bij de actie aan had, terwijl vrienden wel schone kleding hadden gebracht. Omdat zijn kleding begon te stinken, waste hij het shirt onder de douche. “Dan zat ik met een nat T-shirt en dat was ook niet echt aangenaam”, zegt de Vlaming twee dagen na zijn vrijlating.

In de gevangenis in Alphen aan den Rijn kreeg hij naar eigen zeggen zijn antidepressiva niet, waardoor hij last kreeg van ontwenningsverschijnselen. Dat niemand hem vertelde wanneer hij die pillen wel zou krijgen, leidde tot extra stress. “De gevangenis is echt geen gezonde omgeving.” De Dienst Justitiële Inrichtingen, waaronder de gevangenis valt, gaat niet in op Moutons ervaringen. Het doet geen uitspraken over individuele gevallen.

De Vlaming voert al jaren en steeds indringender actie tegen klimaatverandering. In het begin stond hij met een bordje voor het stadhuis van zijn gemeente. Hij probeerde eens een hongerstaking. Afgelopen juli experimenteerde hij voor het eerst met een vastplakactie in een Belgisch museum. Inhoudelijk was dat dezelfde actie als die in het Mauritshuis, maar de reacties in Nederland waren totaal anders.

Voor zijn eerdere acties kreeg Mouton hooguit een boete. Soms werd hij in een cel opgesloten, maar altijd stond hij na een paar uurtjes weer buiten. “Zoals het hoort”, zegt hij.

De strafoplegging door de rechtbank Den Haag valt hem emotioneel zwaar. Voorheen was het de politie, de uitvoerende macht, die hem een paar uurtjes vasthield in een politiecel. Nu was het de rechterlijke macht die hem strafbaar achtte. “Tot nu voelde ik me beschermd door de wet. Vreedzaam protest is in landen als België en Nederland een recht, dacht ik altijd, maar nu heb ik daar serieuze twijfel over.”

Een opvallend hoge straf

En dan is er nog de kwestie van de strafmaat. Mouton en zijn twee handlangers kregen een maand onvoorwaardelijke gevangenisstraf opgelegd bij wijze van vergelding. Om ze te waarschuwen het niet nog eens te doen, kregen ze ook een maand voorwaardelijke gevangenisstraf.

Hoe hoog die straf is, blijkt uit een inventarisatie die universitair hoofddocent Berend Roorda van de Rijksuniversiteit Groningen maakte.

null Beeld Sander de Wilde
Beeld Sander de Wilde

Hij vond 176 strafzaken die tussen 2016 en februari 2020 waren aangespannen tegen deelnemers aan uiteenlopende demonstraties, van klimaatactivisten tot rechtsnationalisten. Slechts in 10 zaken legde de rechter gevangenisstraffen op, variërend van één dag tot vier maanden. In alle gevallen hadden de daders geweld gebruikt, meestal tegen de politie. Eén ‘demonstrant’ kreeg een gevangenisstraf van meer dan 5 jaar, maar dat was omdat hij ook nog terroristische ambities had.

Gelet op de richtlijnen van het Openbaar Ministerie is de straf voor Mouton ook erg hoog. Het OM verdacht de drie van vernieling en openlijk geweld tegen het Meisje met de parel. Uit de richtlijnen voor strafvordering blijkt dat een geldboete of een taakstraf van 60 uur dan voor de hand liggen.

Het OM wilde met de hoge strafeis (van vier maanden) en een supersnelrechtzitting een boodschap overbrengen. “Het belangrijkste doel van deze straf is een duidelijk signaal afgeven aan verdachten en anderen”, zei de officier van justitie in de rechtszaal.

Het ging hier wel om nationaal erfgoed

Wat de openbaar aanklager betreft zijn genoemde richtlijnen bedoeld voor vernieling van bushokjes. “Terwijl het hier om vernieling van nationaal erfgoed ging”, zegt een woordvoerder. De ‘atypische’ actie is volgens het OM ook niet te vangen in richtlijnen. Ter onderbouwing van de strafeis wijst het OM op straffen die eerder werden opgelegd voor vernieling van schilderijen in musea: door een verwarde man in 1989 (acht maanden cel, waarvan drie voorwaardelijk), met oplosmiddel vanwege maatschappelijke onvrede in 1995 (12 maanden waarvan 6 voorwaardelijk) en beschadiging van een Picasso als performancekunst in 2019 (18 maanden cel, in Londen).

Maar advocaat Willem Jebbink die sinds 2005 activisten bijstaat, zegt dat met de uitspraak een taboe is doorbroken. “Aan demonstranten wordt nooit een onvoorwaardelijke gevangenisstraf opgelegd. Dat zien we alleen als er geweld wordt gebruikt, zoals stenen gooien naar de politie.”

De Groningse wetenschapper Roorda noemt de straf die Mouton kreeg opgelegd ‘opmerkelijk hoog’. Volgens hem is de strafmaat niet in balans met de wijze waarop bijvoorbeeld boze boeren werden bestraft.

Zo was er de boer die een deur van het Provinciehuis in Groningen kapot reed. Op beelden van de NOS is te zien hoe daarna een klein legertje mannen het pand betreedt. De provincie schatte de schade op iets meer dan 10.000 euro. Twee jaar later kreeg de bestuurder van de tractor een taakstraf van 60 uur opgelegd en een maand voorwaardelijke gevangenisstraf. (De strafmaat viel iets lager uit, omdat er zoveel tijd tussen daden en berechting zat.)

Afval en asbest op de snelweg

Twee andere boeren die afval en asbest op snelwegen stortten, waardoor gevaarlijke situaties ontstonden, kregen werkstraffen opgelegd.

En dan was er de protestactie voor het huis van minister Christianne van der Wal (natuur en stikstof). Eind juni reed een groep boeren met tractors en een hakselaar op het huis van de minister af. Op beelden van de NOS was te zien dat een politiewagen dwars op de weg stond om de boeren tegen te houden, maar de groep liet zich hier niet door tegenhouden. Iemand zette de hakselaar aan en gezamenlijk bliezen ze grote hoeveelheden stro over de agenten, die niet veel later wegrenden. Tien verdachten kregen van de rechtbank in Zutphen taakstraffen tot 100 uur, aangevuld met voorwaardelijke celstraffen. Een andere verdachte kreeg onlangs eenzelfde straf opgelegd.

Vergelijk dat met de actie van Mouton. Daarbij werd de lijst om het schilderij beschadigd, het Mauritshuis stelde dat reparatie 2000 euro kostte. Daar staat tegenover dat Mouton en zijn vrienden niet schreeuwden, geen spullen naar andere mensen gooiden, niemand sloegen en zich niet verzetten tegen hun arrestatie. Ze probeerden de schade te beperken. Ze kozen een schilderij dat achter glas zat. En ze gooiden de rode vloeistof over Mouton in plaats van over het kunstwerk, zoals Van Goghs Zonnebloemen overkwam in The National Gallery in London. Mouton: “We wilden maximaal effect, met slechts kleine gevolgen voor de lijst en het schilderij”.

Klimaatactivisten versus boeren

Bij klimaatactivisten leeft al langer het sentiment dat zij hard worden aangepakt, terwijl demonstrerende boeren overal mee weg komen. Is dat zo?

“Ja!”, zegt Willem Jebbink, die de advocaat is van een van de handlangers van Mouton. Het enkele feit dat de schilderijplakkers zo zwaar bestraft werden, terwijl ze ‘vreedzaam’ demonstreerden, bewijst het.

Onderzoeker Roorda is genuanceerder. “Van wezenlijk belang is dat de rechter oordeelde dat de zaak van Mouton niet onder het demonstratierecht valt.”

Dat demonstratierecht is beschermd onder artikel 10 en 11 van het Europees Verdrag voor de rechten van de mens. Daarin is de vrijheid van meningsuiting en het recht om vreedzaam te demonstreren vastgelegd.

Volgens de politierechter konden Mouton en handlangers zich niet op vrijheid van meningsuiting beroepen, omdat het verband tussen klimaatverandering en het schilderij niet vanzelfsprekend is. Vanwege de schade aan de achter- en glasplaat van het schilderij en de geschokte reacties van het museumpubliek en de samenleving, vond hij de demonstratie niet vreedzaam. En dus bood het recht om te demonstreren in dit geval geen bescherming.

Wouter Mouton is weer thuis na een verblijf in een cel. Beeld Sander de Wilde
Wouter Mouton is weer thuis na een verblijf in een cel.Beeld Sander de Wilde

Volgens Roorda is dit de grote vraag die beantwoord moet worden als het om opgepakte demonstranten gaat: “In hoeverre ontneemt het demonstratierecht de strafbaarheid? En als acties van demonstranten strafbaar zijn, hoe hoog zou die straf dan moeten zijn?”

Toen hij bezig was met zijn inventarisatie, zag hij dat rechters in gelijke situaties wel vaker tot andere conclusies komen. Als voorbeeld noemt hij twee recente uitspraken over acties waarbij klimaatactivisten van Extinction Rebellion twee panden bezetten. In het ene geval achtte de rechtbank Noord-Holland de actievoerders strafbaar en veroordeelde ze voor huisvredebreuk. In de andere zaak achtte de rechtbank Midden-Nederland de actievoerders niet strafbaar, omdat de vrijheid van meningsuiting en demonstatievrijheid dat in de weg stonden.

Schurend grondrecht

Advocaat Jebbink vindt het logisch dat demonstranten een opvallend podium kiezen. “Bij demonstratievrijheid gaat het er juist om de boodschap zo goed mogelijk in beeld te krijgen, binnen het blikveld en het gehoor van je doelwit.” Vandaar dat Kick Out Zwarte Piet altijd eist dat ze langs de route van de Sinterklaasintocht mogen staan; op een veldje op het industrieterrein heeft hun actie geen zin. Jebbink spreekt in navolging van de Nationale Ombudsman van een ‘schurend grondrecht’, omdat het recht op vrije meningsuiting van de een kan botsen met de belangen van anderen.

Uit uitspraken van het Europese Hof voor de Rechten van de Mens blijkt dat demonstraties zelfs enige schade of wanorde mogen veroorzaken, zegt de advocaat. Soms is dat niet te voorkomen, zoals bij blokkades of als demonstranten op een andere manier de activiteiten van anderen frustreren. Jebbink: “Dat is vervelend, maar volgens het Europese hof moeten we dat als samenleving tolereren”.

Rechters moeten eerst beoordelen of een feit bewezen is. “Daarna volgt de strafmaat en daarin zit de meeste speling”, zegt een woordvoerder van de Raad voor de Rechtspraak. Voor de beoordeling van zo’n protestactie is vooral belangrijk dat demonstranten kunnen aantonen dat ze over de gevolgen hebben nagedacht. Hebben ze voorzorgsmaatregelen genomen om de schade te beperken? “Als dat zo is, dat ze benadrukken er niet op uit te zijn een strafbaar feit te plegen maar om een punt te maken, dan kan dat in de strafmaat worden meegewogen.”

In het supersnelrecht ontbreekt de tijd

Dat is mogelijk nog een reden waarom de straf die Mouton werd opgelegd zo hoog uitviel. Want voor het afwegen van de grondrechten, een oordeel over de schade en het bepalen van de strafmaat, is tijd nodig. Bij zo’n supersnelrechtzitting is die er nauwelijks.

“Wat mij betreft was de veroordeling in de zaak over het ‘Meisje’ daarom een faux pas,” zegt Jebbink. Hij zou graag zien dat dit soort zaken niet meer door de politierechter, maar door de meervoudige kamer worden behandeld. “Dan zitten er meer rechters en hebben ze tijd te reflecteren.”

Mouton gaat tegen de uitspraak in hoger beroep. “Natuurlijk kleurden we buiten de lijntjes, maar dit is blijkbaar de enige manier om in de pers te komen, wat het primaire doel van de actie was, gezien de ernst van de klimaatcrisis.”

Lees ook:

Deze klimaatactivist verwacht dat de acties verharden. ‘Iedereen gaat rustig door, terwijl de wereld in brand staat’

Op de VN-klimaattop in Egypte poogden landen hun klimaatbeleid vooruit te helpen. Activisten eisen snelle, radicale verandering. Hun acties richten zich nu op de kunstwereld. Waarom, en hoe ver zijn Extinction Rebellion en geestverwanten bereid te gaan? Een activist en een onderzoeker aan het woord.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden