InterviewDierethicus Bernice Bovenkerk

‘We gaan als een despoot met de natuur om’

Een ecoloog van de University of the Philippines Los Banos haalt een vleermuis uit een net. De vleermuis is gevangen in het kader van onderzoek naar de verspreiding van virussen.  Beeld REUTERS
Een ecoloog van de University of the Philippines Los Banos haalt een vleermuis uit een net. De vleermuis is gevangen in het kader van onderzoek naar de verspreiding van virussen.Beeld REUTERS

Door eigen schuld krijgt de mens steeds meer last van door dieren overgebrachte infectieziektes. ‘We hebben de ideale omstandigheden voor het ontstaan van pandemieën als corona gecreëerd’, zei dierethicus Bernice Bovenkerk woensdag in de Els Borst Lezing.

Onno Havermans

“Als het niet goed gaat met het milieu, gaat het niet goed met dieren en niet goed met mensen.” Bernice Bovenkerk vat moeiteloos in één zin samen wat ze woensdagavond voor het voetlicht bracht tijdens de negende Els Borst Lezing in de Haagse Kloosterkerk.

Aan de hand van Covid-19 legde ze uit dat we door onze manier van leven steeds grotere gezondheidsrisico’s lopen. “Het ontstaan van pandemieën is de prijs die we betalen voor ons voedsel en onze economische ontwikkeling”, zei Bovenkerk, universitair hoofddocent dier- en milieu-ethiek bij de Filosofie Groep van Wageningen Universiteit.

“Een systeemverandering is onontkoombaar”, licht ze toe. “Er zijn dingen in gang gezet die we niet terug kunnen draaien. Er is nu ook een verandering van onze houding nodig: minder vlees, minder melkproducten. En minder palmolie.” Die boodschap komt bekend voor, hij staat ook met zoveel woorden in het nieuwste klimaatrapport dat IPCC, de klimaatwerkgroep van de Verenigde Naties, op 4 april publiceerde.

En Evi Vet, de Nederlandse jongerenvertegenwoordiger biodiversiteit en voedsel bij de VN, gebruikte hetzelfde argument woensdag in haar oproep aan de Tweede Kamer om de internationale impact van het Nederlandse landbouwsysteem op de biodiversiteit snel te verlagen. “Wordt de biodiversiteit schaarser, dan is er minder voedsel, ontstaat een tekort aan zoet water en komen er meer zoönosen en infectieziektes”, aldus Vet.

Een tijdperk van pandemieën

“Mijn lezing is een nieuwe manier om hetzelfde te zeggen”, erkent Bovenkerk. "Klimaatverandering en verlies van biodiversiteit staat vaak nog ver van ons bed. Maar de coronapandemie heeft laten zien dat een zoönose, een infectieziekte die van dier op mens is overgebracht, ons hele leven lam kan leggen. En corona is nog maar het begin, er komt een heel tijdperk van pandemieën.”

Bernice Bovenkerk Beeld Wageningen University
Bernice BovenkerkBeeld Wageningen University

Zoönosen zijn er altijd geweest, zegt Bovenkerk. “Ik denk niet dat ze helemaal te vermijden zijn en dat hoeft ook niet. Maar nu werken we ze in de hand.” Van alle bestaande infectieziekten bij de mens komt 60 procent van dieren, maar van nieuwe infectieziekten is dat al driekwart. “We zijn nu vooral bezig met signaleren en vaccins ontwikkelen, maar dat is symptoombestrijding, we zouden ze liever voorkomen.”

Dat lukt echter niet in de huidige omstandigheden. Door het verstoren van wilde dieren, het vernietigen van hun leefgebieden en het intensief houden van grote aantallen productiedieren, komen mensen steeds makkelijker in aanraking met overbrengers van ziektes, zoals vleermuizen en ratten. Vleermuizen zijn ‘bekende reservoirs’ van virussen, zegt Bovenkerk. Ze kunnen virussen meedragen zonder er zelf ziek van te worden, en ze zijn vatbaarder voor ziekten wanneer ze gestrest zijn, bijvoorbeeld doordat ze worden gevangen, verjaagd uit hun leefgebied of gestoord in hun winterslaap.

“Vleermuizen komen steeds dichter bij door mensen bewoonde gebieden doordat die hun habitat vernietigen en knaagdieren vinden een makkelijke bron van voedsel op boerderijen”, zei Bovenkerk in haar lezing. “We hebben de ideale omstandigheden voor het ontstaan van pandemieën als corona gecreëerd.”

We gaan als een despoot met de natuur om

Ze zoekt in de lezing naar een oplossing via de One Health-benadering, die uitgaat van wederkerige relaties tussen de gezondheid van mens, dier en milieu. Dat staat haaks op het antropocentrische wereldbeeld, waarin de mens zichzelf voorop stelt. “De natuur is altijd gedefinieerd als iets dat buiten de mensen staat. We zijn er wel onderdeel van, maar we denken vanuit dualisme: man tegen vrouw, ratio versus emotie, mens tegenover natuur. Dat zit in de individualistisch ingerichte maatschappij, waarin iedereen wordt aangemoedigd de eigen belangen na te streven.”

Zo gedragen we ons ook ten opzichte van de natuur. “We gaan er als een despoot of op zijn best een verlicht heerser mee om. Als wij iets nodig hebben, dan halen we dat uit de natuur, ontginnen de grond en planten iets aan dat weer gebruikswaarde heeft. We doen alsof we los staan van de natuur. Maar we staan er niet los van en we kunnen de natuur niet zomaar naar believen plunderen.”

Met de intensieve veehouderij is de mens doorgeslagen in het antropocentrisch denken, vindt Bovenkerk. “De meeste mensen weten wel dat de vlees- en melkproductie hier niet op een zachtzinnige manier gebeurt, maar we verzinnen graag excuses om dat niet te hoeven weten. We krijgen geen inkijkje in het slachthuis en van boerderijen zien we vooral beelden van dartelende koeien of vrolijke biggetjes, terwijl maar een klein percentage van de boerderijdieren zo leeft. Ik voel me nu wel een onheilsprofeet want het is natuurlijk veel fijner om dat ook niet te hoeven zien.”

Een onderzoeker zoönose-onderzoeker in Gabon.  Beeld AFP
Een onderzoeker zoönose-onderzoeker in Gabon.Beeld AFP

Menselijke belangen geven bijna altijd de doorslag

In de One Health-benadering wordt naar de menselijke gezondheid en het welzijn gekeken in nauwe samenhang met dat van dieren en ecosystemen. Nu is een derde van het grondoppervlak van de aarde nodig voor voedselproductie en is 70 procent van de boskap te wijten aan de uitbreiding van landbouwgrond, vooral voor veeteelt. Als iedereen veganistisch zou eten, zou 75 procent minder land nodig zijn, citeert Bovenkerk uit een artikel uit 2018 in wetenschappelijk tijdschrift Science.

In de praktijk pakt One Health echter ook vaak antropocentrisch uit, vertelde Bovenkerk. Menselijke gezondheid en economische belangen geven bijna altijd de doorslag, bleek uit onderzoek van haar promovendus Joost van Herten naar enkele uitbraken van zoönosen. Zo werden tijdens de Q-koortsuitbraak tussen 2007 en 2012 vijftigduizend zwangere, veelal gezonde geiten ‘geruimd’ om de ziekte te stoppen waaraan 95 mensen stierven; vierduizend mensen werden ziek.

Na de uitbraak van BSE – de gekkekoeienziekte, die ontstond doordat koeien slachtafval van andere dieren door hun voer kregen – werden in Engeland 4,7 miljoen koeien afgemaakt, omdat mensen door het eten van besmet vlees de ziekte van Creutzfeldt-Jakob konden krijgen. Tussen 1985 en 1999 overleden daar tweehonderd mensen aan. De belangen van dieren lijken niet mee te tellen, stelde Bovenkerk vast.

Tegen het ruimen van dieren is veel verzet, maar slacht vinden we wel oké: is dat consequent?

Dat brengt haar bij de ethische vraag of mensenlevens per definitie zwaarder wegen dan dierenlevens, ook al gaat het om miljoenen dieren tegenover 95 of 200 mensen. “Het klinkt cru ten opzichte van die 95 overledenen en natuurlijk is dat verschrikkelijk, maar Q-koorts had voorkomen kunnen worden door de dieren in te enten. Maar dat was kostbaar, het was een economische afweging. Soms moet je echt kiezen tussen mens of dier, maar de verhouding 200 mensen tot 4,7 miljoen dieren vind ik disproportioneel.”

De belangen van mensen overheersen niet altijd, zegt Bovenkerk. Ruimen van vee bij ziektes, bijvoorbeeld ook kippen bij vogelgriep en varkens tijdens de uitbraak van mond- en klauwzeer (mkz) in 2001, roept vaker weerstand op. “Maar mensen vinden het niet erg als dieren worden geslacht voor hun vlees, hoe consequent is dat?”, vraagt Bovenkerk retorisch.

"We vinden het zonde om zomaar dieren te doden, maar dat is het gevolg van het efficiënte systeem dat we zelf hebben ingericht. We willen goedkoop vlees en melk, en palmolie die in tal van producten wordt verwerkt, en zijn bereid daarvoor het risico op zoönoses te lopen. Om dat risico te verkleinen, moeten we onze voedselproductie veranderen. Dat is moeilijk, maar niet onmogelijk.”

Els Borst Lezing

Het Centrum voor Ethiek en Gezondheid (CEG) organiseert elk jaar in november een lezing over een ethisch thema of vraagstuk binnen de (gezondheids)zorg. Wegens de coronapandemie is de lezing van Bernice Bovenkerk van afgelopen jaar verplaatst naar 13 april 2022. Het CEG is in 2003 opgericht op initiatief van voormalig minister Els Borst-Eilers van volksgezondheid, welzijn en sport. Het is een samenwerkingsverband tussen de Gezondheidsraad en de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving. Omdat Borst (D66) tijdens haar carrière veel aandacht had voor ethische thema’s is de lezing naar haar vernoemd. De tekst van Bovenkerk is, net als de acht voorgaande lezingen, te vinden op de website van het CEG.

Lees ook:

In de Amazone speurt epidemiologe Alessandra Nava naar opvolgers van Covid-19. ‘We moeten pandemieën voorkomen’

De Braziliaanse epidemiologe Alessandra Nava onderzoekt welke ziektekiemen er in dieren in de Amazone huizen, en wat de kans is op nieuwe pandemieën à la covid.

Lees ook:

Ook dieren horen in het regeerakkoord, ons aller gezondheid en voortbestaan hangt ervan af

De manier waarop mensen momenteel dieren gebruiken is moreel ontoelaatbaar. Maar dit inzicht is nauwelijks terug te vinden in politiek beleid, constateren filosoof Eva Meijer en bioloog Frans de Waal met tal van andere wetenschappers* uit verschillende disciplines.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden