InterviewsHergebruik

Waarom stagneert de circulaire economie?

In ecowijk de Kiem, onderdeel van nieuwbouwwijk Schuytgraaf te Arnhem, staat deze energiezuinige, biobased woning, die is ontworpen en gebouwd door de eigenaars zelf. Beeld ANP / Herman van Ommen
In ecowijk de Kiem, onderdeel van nieuwbouwwijk Schuytgraaf te Arnhem, staat deze energiezuinige, biobased woning, die is ontworpen en gebouwd door de eigenaars zelf.Beeld ANP / Herman van Ommen

Het schiet niet op, produceren met minder grondstoffen en afval. Nieuwe cijfers stemmen niet optimistisch. Neem de bouw: andere prikkels zijn noodzakelijk voor een duurzamere koers.

Esther Bijlo

Een economie die draait op de helft minder grondstoffen. Zo zou Nederland er uit moeten zien in 2030. In 2050 zelfs helemaal circulair. Maar het streven om met minder olie, staal, kritieke metalen, land en biologische grondstoffen toe te kunnen, stokt. Afgemeten aan wat bedrijven produceren en aan het aantal banen in activiteiten als recycling en reparatie, staat de ontwikkeling stil, maakte het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) vorige week bekend.

Uit de Nieuwe Economie Index, een maatstaf voor verantwoord ondernemen in Nederland, komt hetzelfde beeld op. Elders is het niet veel beter. Het recent gepubliceerde Circular Gap Report van de organisatie Circle Economy laat zien dat het wereldwijd een worsteling is om van de lineaire economie af te komen. Lineair wil grofweg zeggen: iets bedenken, maken, gebruiken en afdanken. Waarom is het zo moeilijk dat te veranderen?

‘We moeten anders gaan produceren en consumeren, dat staat niet in het coalitie-akkoord’

Anne Gerdien Prins, onderzoeker circulaire economie bij het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL)

Verbaasd is Prins niet over de trage voortgang. “Het beleid voor de circulaire economie is nog maar net begonnen. Pas in 2016 is er een Rijksbreed Programma opgezet, vanaf 2019 is het beleid voor de circulaire economie echt ingezet. Dat bestaat nog vooral uit vrijwillige afspraken.”

Uit de eerste echte doorlichting van de circulaire economie in Nederland, vorig jaar gepubliceerd door het PBL, bleek al dat de Nederlandse economie relatief veel grondstoffen gebruikt en het pad naar minder nog niet is ingeslagen. De nu bekend gemaakte update verandert daar nauwelijks iets aan. “De lineaire economie zit in alle haarvaten van de maatschappij”, verklaart Prins. “Er zijn heel veel veranderingen nodig om dat te keren. De belastingen zou je anders in moeten richten bijvoorbeeld: meer heffingen op grondstoffen en vervuiling, minder op arbeid. Ontwerpers moeten vooraf nadenken wat er met producten gebeurt nadat ze gebruikt zijn. Consumenten zullen hun gedrag moeten veranderen. Als ik nieuwe borden nodig heb denk ik toch eerder aan de Hema dan aan de kringloopwinkel, bijvoorbeeld. Producten moeten ook beter repareerbaar worden.”

Het coalitie-akkoord van het nieuwe kabinet geeft nog weinig zicht op scherper beleid, ziet Prins. “Recycling wordt wel genoemd. Daar zijn we als Nederland wel goed in. Tachtig procent van wat we inzamelen wordt gerecycled. Dat kan wel hoogwaardiger. Wat er niet in staat is dat we echt anders moeten gaan produceren en consumeren om de doelen te kunnen halen. Dat is ingrijpend maar wel nodig.”

Meer regelgeving en meer concrete doelen op de korte termijn zijn noodzakelijk om de economie de circulaire kant op te sturen, constateert het PBL. “Neem zonnepanelen en windmolens. Daar hebben we veel van nodig de komende jaren, er zitten veel kritieke metalen in. Die zouden nu zo ontworpen moeten worden dat ze over dertig jaar makkelijk uit elkaar te halen zijn. De bouw is een ander voorbeeld, een sector waar heel veel grondstoffen doorheen gaan. Daar zijn weer hele andere maatregelen nodig. Moet je anders gaan aanbesteden? Hoe snel kan dat? Tegelijk ligt er een enorme bouwopgave, er zijn huizen nodig. Er is niet één belemmering aan te wijzen waardoor de circulaire economie traag op gang komt. Circulair gebruik van grondstoffen is heel belangrijk voor heel veel: het klimaat, biodiversiteit, vervuiling, leefomstandigheden, werkgelegenheid. Daarom is een kabinetsbrede aanpak nodig, met alle ministeries.”

‘We moeten stoppen met alleen naar de prijs kijken’

Sandra Nap, directeur van HollandHoutland, winnaar ‘Circulaire Held’ 2022

“Het is leuk dat ik tot ‘Circular Hero’ ben benoemd, het is een erkenning van de inspanningen maar het voelt ook ongemakkelijk”, zegt Sandra Nap, directeur van HollandHoutland. De prijs die Nap deze week kreeg komt van het Versnellingshuis, een organisatie ingesteld door de overheid om de circulaire economie te bespoedigen. Maar het schiet niet op, ziet ook Nap. “Soms heb ik het gevoel dat ik in de film Don’t Look Up zit. Er is voor de bouwsector nog een CO2-budget voor vijf tot acht jaar als we zo doorgaan met de uitstoot van broeikasgassen. Daarna is het op voor altijd als we de klimaatdoelen willen halen. En het lukt de overheid niet eens om de milieunormen voor het gebruik van hout in de bouw aan te scherpen, wat noodzakelijk is om circulaire bouw te bevorderen.”

Nap stuurde daarom deze week als ‘held’ een brief aan het kabinet om daar wat aan te doen. Juist in de bouw, verantwoordelijk voor 38 procent van de CO2-uitstoot, zijn grote klappen te maken. Het gebruik van staal, beton en cement veroorzaakte een enorme milieu-voetafdruk. Nap maakt met HollandHoutland de bouwsector bewust van de mogelijkheden om biologische, hernieuwbare grondstoffen te gebruiken. Ook laat het bedrijf de verschillen zien tussen bouwen met prefab houtbouw en reguliere betonnen huizen. “De huidige beprijzing en normering is echt nog in het voordeel van de traditionele bouw, dat is het probleem. Beton komt circulair op papier beter uit de bus dan hout omdat de normen ervan uitgaan dat hout na gebruik verbrand wordt. Dat is natuurlijk onzin, je kunt dat steeds opnieuw gebruiken.”

Daarnaast is een bredere blik nodig om meer circulair, zuiniger dus met grondstoffen, te bouwen, denkt Nap. “We moeten stoppen met alleen naar de laagste prijs kijken, het gaat om de hoogste maatschappelijke waarden. Bouw je in een weiland, dan zijn de maatschappelijke kosten zeven keer hoger dan als je oudbouw sloopt en iets nieuws neerzet. Kun je van oudbouw nog iets maken, dan is dat nog beter.”

HollandHoutland rekende dat uit voor het toevoegen van 150 woningen in een wijk in een middelgrote stad. Met opbouwen op die huizen en het ombouwen van kelderboxen, bleek met relatief weinig milieubelasting woonruimte te creëren. Het plan ligt echter nog op de plank. “Neem je alle voordelen mee, voor het klimaat, de natuur, de gezondheid, de leefomgeving, dan wordt zoiets veel eerder uitgevoerd.”

‘Systeemveranderingen zijn nog moeilijk bespreekbaar’

Cécile van Oppen, van bureau Copper8, onderzocht de kosten van circulair slopen

“Als ondernemer moet je idealist zijn om circulair te werk te gaan. Er is geen gelijk speelveld.” Cécile van Oppen, mede-oprichter van bureau Copper8, verrast het daarom niet dat het slimmer gebruiken van grondstoffen en afval nog niet goed van de grond komt. Die idealisten zijn er wel.

Zo kwam het idee op om twee bouw- en twee sloopprojecten door te rekenen op het verschil in aanpak, de resultaten zijn deze week gepubliceerd. De vier projecten zijn juist circulair uitgevoerd, met zoveel mogelijk hergebruik van materialen en nuttige bestemming van overbodig spul. Maar wat als dat lineair gedaan was? Zulk onderzoek bestaat nog niet, wat al aangeeft dat de circulaire economie nog in een beginstadium is. “We kregen bedrijven zo ver hun hele projectbegroting beschikbaar te stellen. We hebben gekeken naar het gebruik van materialen. Zoals: wat als je niet dat oude kozijn had hergebruikt, maar een nieuw kunststof kozijn had genomen?”

De circulaire aanpak is duurder. Door zo precies op de cijfers in te zoemen, wordt duidelijk aan welke financiële knoppen is te draaien om de bouw een duurzamer pad op te krijgen. Belangrijke conclusie is dat alleen een milieuheffing voor ‘vieze’ materialen niet genoeg is. “Het is daarnaast van belang om arbeid goedkoper te maken, de sociale premies te verlagen. Circulair bouwen of slopen is arbeidsintensiever, de projecten waren goed voor tien extra arbeidsplaatsen. Daarnaast is een extra heffing nodig op ‘virgin’ materiaal, nieuw staal of beton bijvoorbeeld.”

Dat levert drie knoppen op om te bedienen, hoe zal verschillen per project. “We hebben dit onderzoek nu aangeboden aan het ministerie van financiën, dat leverde een gemengde reactie op. Het zou beter zijn als het dit zelf ook goed zouden uitzoeken om fiscale vergroening in gang te zetten. Maar dan merk je dat dit soort systeemveranderingen nog moeilijk bespreekbaar zijn.”

Lees ook:

De verduurzaming van de economie vertraagt

Het schiet niet op met een groenere en socialere economie. De voortgang is te langzaam om de doelen in 2030 te halen.

Circulair slopen is niet zo moeilijk, maar het kost heel veel tijd en overleg

Niet meer oude gebouwen als puin laten eindigen. Dat is het streven van de provincie Gelderland, er zitten tenslotte nog veel waardevolle materialen in. Maar makkelijk is dat nog niet.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden