null

InterviewLandschapskwaliteit

Stikstofcrisis? Pak dan meteen alle problemen op het platteland aan

Beeld Hollandse Hoogte / Jilmer Postma

Voor ‘ronde tafels’ is geen plaats meer. Het nieuwe kabinet moet kiezen voor een brede aanpak van de milieuproblemen op het platteland, stellen Berno Strootman en Jan Willem Erisman.

Jelle Brandsma

Wij willen ons land graag helpen bij het vinden van een uitweg uit de impasse”, zegt landschapsarchitect Berno Strootman. “We vervallen nu van de ene crisis in de andere. Alsof het ons overkomt.” In een rapport dat vandaag wordt gepubliceerd schetst hij samen met hoogleraar milieu en duurzaamheid Jan Willem Erisman hoe Nederland de problemen van stikstof, klimaat en biodiversiteit kan oplossen en nieuwe kan vermijden.

Erisman en Strootman schrijven in hun advies, dat vorige week al gedeeltelijk uitlekte, dat er geen andere weg is dan de diverse kwesties in één keer aanpakken. Dat kan leiden tot verbetering van de kwaliteit van de natuur en het landschap, het wegnemen van de huidige beperkingen voor woningbouw, verbetering van de kwaliteit van het water en de biodiversiteit en meer duidelijkheid en perspectief voor boeren. Het is efficiënt om problemen die met elkaar te maken hebben tegelijk op te lossen en het bevordert de duidelijkheid. Hun rapport heet dan ook: Naar een ontspannen Nederland.

Strootman was tot december vorig jaar een van de drie rijksadviseurs op het terrein van (landschaps-)architectuur. Daarbij werkte hij ook al samen met stikstofdeskundige Erisman. “Wij hebben hetzelfde voor ogen als het gaat over de toekomst van de landbouw, het milieu en landschap, maar hebben verschillende expertise”, zegt Strootman. “Wij zien dat de stikstofcrisis nog steeds niet wordt opgelost. Wij denken dat het goed is om stikstofproblemen te koppelen aan andere opgaven waarvoor we staan.”

Problemen stapelen zich op

Het ministerie van landbouw betaalde de kosten die werden gemaakt om het rapport samen te stellen, maar is formeel geen opdrachtgever. Wel verzocht de ambtelijke top van het departement om het advies vóór de kabinetsformatie af te leveren. Het wordt een dezer dagen gepubliceerd op de website Ontspannennederland.nl. “Op het ministerie zien ze ook wel dat diverse problemen zich opstapelen. Het is breed en complex. Zij zoeken een handvat. Wij schetsen het proces om eruit te komen”, zegt Erisman.

De stikstofcrisis ontstond twee jaar geleden toen de Raad van State een streep haalde door de manier waarop Nederland natuurvergunningen verstrekte aan bedrijven die willen uitbreiden. Dat was in strijd met de Europese Habitatrichtlijn die voorschrijft dat landen hun kwetsbare natuur moeten beschermen. Negentig procent van de habitats is er slecht aan toe. Sinds de uitspraak zit de vergunningverlening min of meer op slot. Boeren en andere bedrijven morren. Natuurorganisaties vinden dat de natuur nog steeds niet wordt beschermd en voeren rechtszaken om dat wel voor elkaar te krijgen.

Erisman: “In de stikstofcrisis zien we dat het Nederlandse poldermodel vaak leidt tot keuzes waarmee niemand tevreden is. Er wordt een commissie ingesteld, maar er worden geen adequate maatregelen getroffen. De rechter moet eraan te pas komen om knopen door te hakken. Daaruit moeten we leren dat je alleen met een structurele aanpak resultaten kunt boeken. In de coronacrisis is gebleken dat de politiek wel degelijk leiderschap kan tonen en beslissingen durft te nemen, zelfs als je met nieuwe dingen wordt geconfronteerd en nog niet alle kennis hebt.”

Prangende kwesties

Een structurele oplossing kan alleen worden gevonden via een integrale benadering, menen Erisman en Strootman. Behalve de stikstofcrisis liggen er nog een aantal prangende kwesties te wachten op een nieuw kabinet, constateert het duo. Zij hebben alle (inter-)nationale verplichtingen van Nederland op een rij gezet. “Dat is voor het eerst dat dit gebeurt en het geeft aan wat ons allemaal boven het hoofd hangt”, zegt Strootman. Twee voorbeelden: de naleving van het Europees landschapsverdrag staat onder druk en nergens in Europa is de kwaliteit van het water zo slecht als in Nederland. De biodiversiteit holt achteruit en onder meer in veenweidegebieden komt veel kooldioxide (een broeikasgas) vrij door bodemdaling waarbij de veenlaag verdroogt en oxideert.

Het huidige kabinet reserveerde al 5 miljard euro om de stikstofcrisis aan te pakken. Strootman: “Als je toch bezig bent, is het effectief om ook andere problemen, zoals uitstoot van kooldioxide, verdroging en de kwaliteit van het water, onmiddellijk aan te pakken. Anders loop je er later tegenaan, want het oplossen van deze zaken is geen hobby. Het is een internationale verplichting van Nederland of wordt dat in de toekomst. Bovendien kan ook de landbouw zelf niet zonder schoon water en gezonde natuur. Als het ecologisch systeem niet in evenwicht is, loopt de voedselproductie op een gegeven moment spaak.”

Voor de korte termijn adviseren Erisman en Strootman aan het nieuwe kabinet om maatregelen te nemen in de Gelderse Vallei, het Groene Hart en bij een aantal grote uitstoters van stikstof, zogeheten ‘piekbelasters’, op de zandgronden.

Forse vooruitgang

De stikstofuitstoot in de Gelderse Vallei heeft een enorm effect in een groot aantal kwetsbare natuurgebieden. Erisman ontwikkelde met een collega een nieuwe rekenmethode die laat zien dat grote hoeveelheden stikstof de natuur op de Veluwe flinke schade toebrengen. Wie in de Gelderse Vallei ingrijpt, bijvoorbeeld door de uitkoopregeling voor kalvermesterijen uit te breiden, boekt dus onmiddellijk een forse vooruitgang. Tegelijkertijd kun je werken aan bijvoorbeeld het vasthouden van meer zoet water, zegt Erisman. Door drogere zomers is dat dringend nodig.

Het duo adviseert ook naar het Groene Hart te kijken omdat daar in het veenweidegebied een probleem bestaat met bodemdaling. Het waterpeil moet omhoog om die daling en de uitstoot van kooldioxide te stoppen. Dat betekent dat het Groene Hart zich ontwikkelt naar natuurinclusieve landbouw, zonder geïmporteerde soja voor krachtvoer en vrijwel zonder chemische bestrijdingsmiddelen en kunstmest.

Door de maatregelen in deze gebieden is er de komende jaren weer ruimte om vergunningen af te geven, onder meer voor woningbouw. “Het is niet de bedoeling om landbouwgronden vol te bouwen. Bestaande plannen kunnen worden uitgevoerd”, zegt Strootman. Er is ook ruimte om te werken aan maatregelen voor de lange termijn. Erisman en Strootman adviseren om ook in andere regio’s dan de Gelderse Vallei boerenbedrijven die veel stikstof uitstoten op te kopen. “Inkrimping van de veehouderij is geen doelstelling in ons advies, maar is wel het resultaat als je effect wil sorteren”, zegt Erisman. Minder stikstof betekent dat de natuur in heel Nederland, maar vooral in kwetsbare natuurgebieden zoals de Weerribben in Overijssel, het Dwingelderveld in Drenthe en de Strabrechtse Heide in Brabant verbetert. “Trap niet in de valkuil van technische aanpassingen, zoals extra filters of aanpassing van het voer voor koeien”, zegt Strootman. “Dat is een doodlopende weg. Het kost heel veel geld en levert niet op alle vlakken resultaten op zoals verbetering van de kwaliteit van het water en de bodem.”

Vergoeding

“Voor de lange termijn zou het kabinet moeten nadenken over een drastische aanpassing van het landbouwsysteem in bepaalde gebieden in Nederland. Meer natuurinclusief boeren”, zegt Erisman. “Je kunt niet van boeren vragen om het waterpeil te verhogen en het land extensief te gebruiken, zonder daar een vergoeding tegenover te stellen”, voegt Strootman daar aan toe. “Er moet dus een waarderingsstelsel komen om deze manier van werken te belonen.”

Volgens de twee auteurs levert de landbouwtransitie Nederland uiteindelijk geld op. Het uitkopen van ‘piekbelasters’ en de stimulering van natuurinclusief boeren kost naar schatting 1,5 tot 2 miljard euro per jaar in de komende tien tot twaalf jaar. Maar landbouweconomen van de Wageningen Universiteit schatten, volgens het rapport, dat de maatschappelijke baten van een aantrekkelijk landschap en schoner water op den duur 3,4 miljard euro per jaar oplevert. Dus is er per saldo minimaal 1,4 miljard winst.

Voor meer ronde tafels en brede maatschappelijke discussies voelen de twee niets. Het nieuwe kabinet moet een keuze maken, zeggen zij. Erisman: “Neem de regie. Stel per regio duidelijke doelen voor de lange termijn en werk die uit met provincies, gemeenten en boeren. Voer consistent beleid, zodat boeren eindelijk weten waar ze aan toe zijn. Stel geld beschikbaar voor het uitkopen van ‘piekbelasters’ en de omschakeling naar natuurinclusieve landbouw. Stel vruchtbare grond beschikbaar aan de landbouw, vooral voor tuinbouw en akkerbouw. Daar komen geen woningen, zonnepanelen of distributiecentra. Roep voor deze transitie van de landbouw een krachtige uitvoeringsorganisatie in het leven onder leiding van een landschapscommissaris.”

Gaat Nederland ‘naar meer ontspanning’, zoals de titel van het advies aangeeft? Een deel van de boeren die geen verandering willen, verenigd in de radicale Farmers Defence Force, dreigt naar aanleiding van het rapport op de trekker te stappen en weer in colonne naar Den Haag te rijden. Erisman: “De politiek moet laten zien dat deze plannen de boeren juist perspectief bieden. Er is veel ruimte om te ondernemen als je binnen de grenzen blijft die de natuur stelt.”

Lees ook:

Waar staat Nederland, twee jaar na de stikstof-uitspraak? ‘Voor de natuur is er weinig veranderd’

Al twee jaar debatteert Nederland over stikstof. Tijdens de formatie moeten fundamentele oplossingen op tafel komen. Waarom is de crisis nog niet opgelost - en hoe moet het verder?

Als het aan Berno Strootman ligt, gaan de boeren het landschap redden. ‘Je krijgt het landschap dat je kiest’

Een eerlijke prijs voor ons voedsel moet een aantrekkelijk landschap opleveren, vindt rijksadviseur Berno Strootman. Boeren kunnen daarin een centrale rol vervullen.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden