'Shell heeft meer geheimen dan Borssele'

De witte koepel is al van een grote afstand te zien, maar de tomtom weet de weg erheen niet te vinden. Ga hier links, meldt het navigatiesysteem, maar op dat punt is er geen afslag. Die blijkt een stuk terug te liggen. Bezoekers aan de kerncentrale van Borssele gaan tegenwoordig niet meer de Zeedijk op, maar rijden een heel eind parallel aan de provinciale weg. Het is een uitvloeisel van '11 september', blijkt later. De beveiliging heeft zo beter zicht op bezoekers en ongewenste gasten.

Joep Engels en Leonoor Kuijk

Eigenlijk mag het een wonder heten dat de koepel er nog is. Oorspronkelijk was het plan dat de kerncentrale die in 1973 werd opgeleverd, na dertig jaar zou sluiten. Maar toen de einddatum in zicht kwam, besloot de politiek om Borssele nog tien jaar, tot en met 2013 open te houden. En nu ligt er een beschikking van het ministerie van economische zaken om de bedrijfsduur opnieuw te verlengen, ditmaal tot en met 2033. De centrale is dan zestig jaar oud. Kan ze wel blijven voldoen aan de modernste eisen?

Het is al lang niet meer de centrale uit 1973, zegt Jan van Cappelle, hoofd nucleaire veiligheid. "We hebben in die veertig jaar vele lessen geleerd. Bovendien kijken we elke tien jaar wat er in de wereld is veranderd en of dat aanleiding geeft om iets aan de veiligheid te doen." Hij wijst op de twee betonnen bunkers die in 1984 en 1996 tegen het reactorgebouw aan zijn gezet. Ze bieden onderdak aan de dieselgeneratoren voor de noodstroom. "Daar boven in de muur zitten de snorkels, de luchtinlaten voor de generatoren. We zitten hier wel achter de dijk, maar de centrale moet ook zonder die dijk bestand zijn tegen hoogwater dat hier eens in de miljoen jaar voorkomt. In 2003 bleken de oude gaten volgens de laatste inzichten net boven die overstromingshoogte te zitten. Daarom hebben we ze nu ruim twee meter hoger aangebracht."

Uiteraard gaat veiligheid hier boven alles; het wordt tijdens het bezoek aan de kerncentrale meerdere malen gezegd. "Het zit onze mensen in het DNA", zegt voorlichtster Monique Linger. "Ik kom uit de chemie en dacht dat ik wel wist wat veiligheid betekende. Maar zoals het hier gaat, dat overtreft werkelijk alles." Dat is ook hun dure plicht, voegt ze eraan toe. En een lastige plicht. "Telkens als we aankondigen dat we de veiligheid van de centrale verbeteren, krijgen we de vraag: was het tot nu toe dan niet veilig?"

In die veertig jaar waren er enkele grote lessen - Harrisburg, Tsjernobyl en Fukushima - en vele kleine lesjes: incidenten en ongelukjes in de eigen en in andere centrales die tot extra veiligheidsvoorzieningen hebben geleid. Zo kwamen er niet alleen die twee bunkers bij, er is ook een aparte reserve-regelzaal, er zijn extra watervoorraden voor de noodkoeling en essentiële onderdelen zijn aardbevingsbestendig verankerd.

Terwijl hij een rondleiding geeft door de metalen koepel van het reactorgebouw, blijkt dat ook het hoofd van de kerncentrale niet overal mag doorlopen. Regelmatig moet hij bij sluizen en poortjes wachten op toestemming. Tijdens de rondgang laat Van Cappelle een kleine trots van Borssele zien, de zogeheten recombinatoren die waterstof onschadelijk maken. Maart 2011 vlogen in Fuku-shima drie reactorgebouwen in de lucht toen het opgehoopte waterstof tot ontploffing kwam. "Dat kan ons niet gebeuren. Deze kastjes hangen her en der in de centrale. Ze speuren waterstof als het ontstaat direct op en zetten het om in water. Het functioneert altijd, het is een passief systeem, dat geen stroom nodig heeft."

De lessen uit het verleden hadden ook hun weerslag op de opleiding van het personeel. Van Cappelle: "In Harrisburg maakte het personeel onbewust fouten omdat men te veel vertrouwde op de techniek, in Tsjernobyl ging het mis omdat de techniek bewust werd uitgeschakeld en in Fukushima had veel ellende kunnen worden voorkomen als de cultuur niet zo hiërarchisch was geweest en operators misstanden hadden durven melden." Borssele stuurt zijn mensen tegenwoordig elk half jaar op cursus naar Duitsland waar ze worden getraind om te handelen in onverwachte situaties. "En er is altijd een tweede wachtingenieur aanwezig", zegt Linger, "die toeziet dat volgens de procedures wordt gewerkt en die eventueel het proces stil kan leggen."

De veiligheid is op orde, vinden ze hier. De centrale kan nog lange tijd mee, 21 jaar om precies te zijn. Het principebesluit dat de kerncentrale zo lang mocht blijven draaien, werd al in 2006 genomen. Borssele hoefde alleen te laten zien dat essentiële onderdelen zoals het reactorvat en de leidingen ook na zestig jaar betrouwbaar zijn.

Dat bewijs ligt nu ter inzage en het lijkt vooral een papieren exercitie. Borssele laat zien dat de veroudering van het reactorvatmateriaal na zestig jaar kleiner is dan de schatting die ooit werd gemaakt voor een veertigjarige belasting. Van Cappelle vindt dat niet vreemd. "Zo gaat het bij nieuwe installaties toch ook? Dan laat je op papier zien dat de risico's binnen de norm blijven en vervolgens ga je met metingen na of je berekeningen kloppen. Dat doen we ook; ook na 2013 blijven we de centrale testen."

Een eis is ook dat Borssele tot de 25 procent veiligste kerncentrales van Europa zou gaan horen, zegt Wim Turkenburg, hoogleraar energiefysica van de Universiteit Utrecht. "Het lijkt me moeilijk te bewijzen dat je daaraan voldoet. Elke centrale heeft zijn eigen risicofactoren, dus dat is lastig vergelijken. Maar goed, het was wel een eis van de Nederlandse regering en in 2013 brengt een internationale commissie daar advies over uit. Ik ben benieuwd."

Turkenburg raakte tijdens bezoeken aan Borssele onder de indruk van de veiligheidscultuur, van de dagelijkse controles en degelijke procedures. "Het is er veilig, althans, de centrale voldoet aan de eisen die gesteld worden. Maar over die eisen kun je discussiëren. Ik zou willen dat de centrale inherent veilig is, dat wil zeggen dat ongelukken simpelweg niet kunnen gebeuren doordat natuurwetten zoals de wet van de zwaartekracht, ze verhinderen. Daar voldoet Borssele niet aan."

De afgelopen maanden kreeg de kerncentrale nog twee kleine lesjes te verwerken. Eerst bleken er scheurtjes te zitten in het reactorvat in Doel-3, een Belgische kerncentrale net over de grens van Zeeland met Oost-Vlaanderen. De Belgen legden hun centrale stil en dat zou Borssele, dat zo'n zelfde vat had, ook moeten doen, was de suggestie. De kruitdampen waren nog niet opgetrokken of er volgde een tweede les. De Europese Commissie heeft laten onderzoeken of kerncentrales hier bestand zijn tegen een natuurramp als in Fukushima. Geen enkele kerncentrale in Europa slaagt voor deze zogeheten stresstest en bij sommige is de veiligheid echt onder de maat. Ook bij Borssele plaatst de Commissie opmerkingen.

Twee keer wordt de veiligheid van de kerncentrale in twijfel getrokken en beide keren reageert Borssele rustig. Dat hebben we geleerd van Fukushima, zegt Van Cappelle. "We moeten open zijn, eerlijk en duidelijk. Niet proberen tegenstanders te overtuigen, maar informatie geven. Zodat mensen weten wat er speelt. In de jaren tachtig waren de stellingen verhard, en na het ongeluk in Tsjernobyl kroop de nucleaire wereld in haar schulp. Als we ons stil houden, wordt niemand boos, was de gedachte. Dat bleek na Fukushima niet meer houdbaar."

Makkelijk is anders, erkent voorlichtster Linger. "Mensen vragen zich soms af of het bij ons pluis is. Dat geeft intern weleens spanning. Het is nooit leuk als mensen je werk en je integriteit in twijfel trekken terwijl wij zelf weten hoe hard we werken om veilig te zijn en te blijven. Soms is er ook onbegrip over de buitenwereld die zonder enige kennis oordeelt."

Maar zit daar niet de kern van het probleem? De nucleaire wereld is klein, iedereen kent elkaar en de buitenwacht heeft daar geen zicht op. Neem nu de onrust over het reactorvat. Borssele meldt dat zij die problemen niet heeft, de kernfysische dienst, de toezichthouder in Nederland, concludeert dat vervolgens ook, waarna het ministerie mededeelt dat de centrale veilig is. Niet vreemd dat mensen denken dat het vele handen op één buik zijn? Van Cappelle veert op. "Ja hoor eens, zo werkt het niet! Wij voeren hier een test uit, de Kernfysische Dienst toetst die test en de minister is verantwoordelijk. Dat zijn verschillende partijen."

Toch wordt de sterkte van het reactorvat getest door NRG, de nucleaire tak van de vroegere Kema. "Het is waar dat ze uit de nucleaire wereld voortkomen, erkent Van Cappelle. "Maar het is nu een bedrijf dat gecertificeerd is voor dergelijke materiaaltests. Dat certificaat gaan ze vanwege oude banden of weet ik veel wat, heus niet op het spel zetten."

De nucleaire wereld is geen gesloten wereld, vindt het hoofd veiligheid. "Er is alleen lang geen belangstelling voor geweest. Wij zijn heel open. Ik denk dat een bedrijf als Shell meer geheimen kent."

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden