Klimaat

Praten over klimaat via cabaret is koorddansen: ‘Je wilt niet te activistisch zijn, maar ook niet te lollig’

In theater Zwolle Zuid (ZZuid) bereidt theatergroep Piepschuim zich voor. De voorstelling van Cor Burger (blauw gilet) en Robbert Koekoek (groen overhemd) gaat over het klimaat.  Beeld Herman Engbers
In theater Zwolle Zuid (ZZuid) bereidt theatergroep Piepschuim zich voor. De voorstelling van Cor Burger (blauw gilet) en Robbert Koekoek (groen overhemd) gaat over het klimaat.Beeld Herman Engbers

Wat beweegt een milieuactivist? Om daarachter te komen, nam Cor Burger van theaterduo Piepschuim, een kijkje bij Extinction Rebellion. Hij sloot zich prompt aan. ‘Ik kan toch niet tegen mijn kinderen zeggen dat papa dacht dat het wel genoeg was om liedjes te schrijven over de klimaatcrisis?’

Annelies Roon

“Wat heb je nou op je arm?”, vraagt een theaterbezoeker in de foyer van het Werftheater in Utrecht aan Cor Burger. Na de eerste try-out van hun nieuwe programma, Buiten de Lijntjes, heeft zich een kleine kring bezoekers geschaard rond Burger en zijn podiumwederhelft Robbert Koekoek. “Ja, die is nog vers”, antwoordt Burger.

Hij stroopt de rechtermouw van zijn bezwete overhemd op om een tatoeage te laten zien van een grafiek. “Die heb ik vorige week laten zetten. Dit is de Nasa-grafiek van de temperatuur op aarde sinds 1880. Hij loopt helemaal door over mijn schouder, tot op mijn rug”, wijst hij. “Zo! Dat gaat wel diep dan, dat thema”, vindt de vragensteller.

En dat vinden de theatermakers zelf ook: het was hoog tijd om een keer een voorstelling over klimaatverandering te maken. “Oorspronkelijk was het Robberts idee”, bekent Burger, die ook op het toneel de spraakzaamste is van de twee. Koekoek, muzikaal duizendpoot die tijdens de voorstelling schijnbaar moeiteloos switcht tussen klarinet, baritonsaxofoon, basgitaar, melodica en nog een hele riedel instrumenten, maakte zich, net als Burger, al langer zorgen om het klimaat.

“Je leest kranten, kijkt het journaal en je zorgen nemen toe”, zegt hij. “Maar maak er maar eens een voorstelling van, dat is een heel ander verhaal”, realiseerde hij zich. “Je wilt niet te activistisch zijn”, vult Burger aan. “Dat slaat dood. Maar je wilt ook niet te ongevaarlijk zijn, te lollig. Lachen om het klimaat slaat nergens op.”

Alles is waar

Toch wagen ze het erop in hun nieuwe voorstelling. In soms wisselende samenstelling bespeelt Piepschuim al sinds 2010 kleine theaterzalen en schoolpodia. “Bekend worden is niet alleen een kwestie van je zaakjes goed op orde hebben”, zegt Burger daarover, “maar ook een kwestie van geluk.” Maar dat terzijde.

Voor het vinden van de juiste toonzetting in Buiten de lijntjes, gingen Burger en Koekoek niet over één nacht ijs. In aanloop naar de voorstelling namen ze contact op met klimaatwetenschappers als Heleen de Coninck en Sjoerd Groeskamp. “Alles wat we in de voorstelling zeggen is waar”, claimt Burger. “Als je er een gat in kunt schieten, valt de boodschap weg.”

Dat wetende, kunnen de eerste nummers van het programma best stevig binnenkomen. In het eerste lied, De toekomst is niet meer wat ie is geweest, wordt een aarde geschetst die niet anderhalf, niet twee, maar drie, vier, zes graden opwarmt. In de kelder van het Werftheater, waar de hitte van de afgelopen zomer nog voelbaar is, hakt dat erin.

Het tweede nummer is al net zo dystopisch. “We gaan er met gestrekt been in”, erkent Burger. Toch kan het publiek dat wel hebben, verwacht hij. “Het is ook gewoon mooie muziek, het zijn ambachtelijk geschreven nummers. Dat ráákt mensen.” Bovendien, en nu volgt een spoiler: het publiek heeft bij wijze van opwarmertje eerst nog even kunnen lachen om Marc Overmars. Iets met een fluit, meer zeggen we niet.

Hoopvol einde

Na de stevige start wordt de toon van de voorstelling geleidelijk lichter, toewerkend naar een hoopvol einde. Afgelopen zomer testte het duo verschillende nummers uit op festivalpubliek. De reacties waren ‘verrassend goed’, zegt Burger. Koekoek nuanceert: “We zagen een soort tweedeling: sommigen zien zich gesterkt in hun opvattingen; anderen schakelen als het ware uit, willen de boodschap niet horen.”

Op een loonwerkersbedrijf in Bathmen, daags nadat de stikstofbrief van minister Van der Wal het daglicht had gezien, liepen er mensen weg tijdens de voorstelling. Voor het eerst in de geschiedenis van Piepschuim. “De vrouw van dat loonbedrijf, vroeg ons vooraf nog specifiek: ‘Krijgen de boeren de schuld?’”, vertelt Burger. “’Nee hoor, helemaal niet’, zeiden wij. ‘Wij geven helemaal niemand de schuld’. ‘Oh’, zei die vrouw, ‘dan kunnen we het wel hebben.’ Maar blijkbaar gold dat toch niet voor iedereen.”

Dat klimaat als thema gevoelig ligt, dat mensen zich erdoor aangesproken en bedreigd kunnen voelen, daar zijn ze nu op ingesteld. Dat snappen ze ook. Vooraf namen beiden, bij wijze van research, nog deel aan een workshopreeks van stichting KlimaatGesprekken. Koekoek: “Daar leerden we dat iedereen zich op een andere manier verhoudt tot de problematiek, dat we allemaal onze eigen angsten en gevoeligheden hebben en dat je een ander niet kunt overtuigen met cijfers en feiten.”

Praten over klimaat

“Iemand aanvallen op zijn keuzes, over wel of niet vliegen bijvoorbeeld, dat helpt ook niet”, zegt Burger. “Je bereikt elkaar via gevoel, via emotie, via verhalen vertellen. Ons programma is een hele reeks verhalen over hetzelfde thema. We benoemen dat uiteindelijk ook op het toneel: pak eruit wat je aanspreekt. En práát er met elkaar over.”

In de researchfase voor de voorstelling, tijdens gesprekken met klimaatwetenschappers, pikten de theatermakers de boodschap op dat dát misschien wel het hardste nodig is: praten over klimaat. “’We wachten op een andere toon om het verhaal te kunnen vertellen’, zeiden wetenschappers tegen ons”, vertelt Koekoek. “Dat konden we ons wel voorstellen, want eerlijk gezegd vonden wij het vrij schokkend om te ervaren hoe heftig zij het thema zélf ervaren.”

“Dan zeiden ze doodleuk in een bijzin: ‘Amsterdam? Dat gaat het helemaal niet redden’”, geeft Burger als voorbeeld. “En een keer kwam er na een festivalvoorstelling een man naar ons toe die meteoroloog bleek te zijn. Die zei: ‘Jullie zingen in dat klimaatlied over twintig meter zeespiegelstijging bij vier graden opwarming. Maak daar maar zestig meter van’.”

Beduusd en enthousiast

Het try-outpubliek in Utrecht is na afloop ook toe aan een gesprek: enerzijds zijn ze enthousiast over de muzikaliteit en de – toch nog – goeie grappen in de voorstelling, anderzijds lijken ze wat beduusd. “Is het allemaal echt waar, wat jullie beweren?” vraagt een jonge man aan de artiesten, die zich bij het publiek hebben gevoegd voor een praatje. “Nee joh, ben je gek”, grapt zijn vriendin, “Die kikkers in de pan, die kunnen natuurlijk niet echt praten.” Ook de beeldspraak over kikkers in een pan met opwarmend water is een lied, een klimaatverhaal, geworden. Eentje om te lachen, ondanks alles.

De komende weken speelt Piepschuim nog verschillende try-outs door het hele land, aangevuld met educatieve programma’s op middelbare scholen. “Dat doen we ook al jaren”, vertelt Koekoek. “Voor dit programma vullen we een hele dag over allerlei klimaatthema’s. Een kok gaat met de leerlingen koken met insecten, een fietsenmaker gaat vertellen over de R-ladder van recycling, we gaan dingen doen met kleren en met de plastic soep. Heel praktisch allemaal, anders spreekt het niet aan.”

Op school is het dus net zo goed zorgvuldig zoeken naar de juiste toon. Of de boodschap landt, weet je nooit zeker, geeft Burger toe. “Maar het valt ons wel op dat veel leerlingen nog niet veel weten over klimaatverandering. Ook daar is het tijd om het gesprek op gang te brengen.”

Lees ook:

‘De grootste obstakels op weg naar meer duurzaamheid zitten in ons hoofd en hart’

Het klimaatprobleem? Dat fiksen we wel met techniek en reductiedoelstellingen. Toch? Of is er iets anders nodig?

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden