Jelles WeekdierLingula

Na een half miljard jaar te moeten eindigen tussen twee eetstokjes

De lingula. Beeld Gemma Pauwels
De lingula.Beeld Gemma Pauwels

Sommige dieren lijken overgeslagen door de eeuwig voortjakkerende dynamiek van de evolutie, zoals de lingula. Het laatste deel van een serie over levende fossielen.

Jelle Reumer

Ze lijken dikwijls enorm op tweekleppige weekdieren zoals kokkels of venusschelpen, maar hebben er helemaal niets mee te maken. Brachiopoda worden ze genoemd, wat letterlijk armvoetigen betekent. Deze naam die eindigt op ‘poda’ is afkomstig uit de tijd dat men dacht dat Brachiopoda weekdieren zijn, net als al die andere ‘poda’: de Gastropoda (buikvoetigen ofwel de slakken), de Cephalopoda (kopvoetigen ofwel inktvissen) en de Pelecypoda (bijlvoetigen ofwel tweekleppigen).

Het is ook wel een verraderlijke vorm van vormovereenkomst, die gelijkenis tussen sommige brachiopoden en de kokkels, maar dat komt door de strijd om het bestaan in identieke leefomgevingen.

De hoogtijdagen van de brachiopoden liggen echter ver achter ons, hun rol in het ecosysteem is door de tweekleppige weekdieren overgenomen. Maar ooit waren ze zeer algemeen; wie nu fossielen gaat zoeken langs de Jura-kusten van Frankrijk of Engeland kan er honderden oprapen. Toch zijn ze niet helemaal van de zeebodem verdwenen, er leven nog altijd brachiopoden. Als levende fossielen (daar is die rare term weer), de laatste restanten van een ooit bloeiende biodiversiteit.

‘Lampenschelp’ klinkt een beetje raar

Een Nederlandse naam is er niet voor deze diergroep; in het Engels worden ze lamp shells genoemd, maar ‘brachiopoden’ voldoet prima (en ‘lampenschelp’ lijkt me nergens op slaan). Het zijn zogeheten filter-feeders, die hun microscopisch kleine voedseldeeltjes met een interne zeefstructuur uit het zeewater filteren. De meeste soorten zitten met een vlezige steel vastgehecht aan een hard substraat.

Er leven tegenwoordig nog diverse soorten, maar bijna allemaal komen ze voor op grote diepte en bovendien hebben ze meestal nogal fragiele schelpen; om deze twee redenen worden ze hoogst zelden op het strand aangetroffen. Ook in de Noordzee komen ze sporadisch voor, zoals de kleine Gwynia capsula, die hooguit anderhalve millimeter groot is en zit vastgehecht aan rotsen of grotere schelpen.

De bekendste nog levende brachiopode, die ook vaak figureert in populaire boeken over levende fossielen, is Lingula. Deze brachiopode komt voor in kustnabije wateren in Zuidoost-Azië. In zijn geheel aan levende fossielen gewijde boek Survivors (Overlevers) wijdt de Engelse paleontoloog Richard Fortey een hoofdstuk aan Lingula; hij beschrijft daarin hoe hij met een collega op de modderige wadvlaktes voor de kust van Kowloon bij Hongkong op zoek ging naar het diertje.

Een levensvorm die tegen een stootje kan

Tot zijn vreugde vonden ze er enkele, hoewel ze zeldzamer waren geworden, vermoedelijk als gevolg van ‘oogst’ voor de consumptie. Lingula bestaat uit twee kleppen in de vorm en met de maat van een flinke duimnagel. Het diertje zit in het dikwijls zuurstofloze sediment verankerd met zijn gespierde steel die hij kan gebruiken om zich in de modder terug te trekken – die steel levert voor wie ervan houdt een taai hapje op.

Fossiele Lingula-achtige schelpjes worden regelmatig aangetroffen in de bijna een kwart miljoen jaar oude sedimenten van de Winterswijkse steengroeve, maar de diergroep zelf is ongeveer twee keer zo oud en vertegenwoordigt kennelijk een levensvorm die tegen een stootje kan. Dan heb je er een half miljard jaar aan bestaan opzitten, om in gefrituurde vorm te eindigen tussen twee eetstokjes. Zo’n roemloos einde wens je geen overlever toe.

Lees ook:

De Nautilus: De enige levende inktvis met een uitwendige schelp

Het lancetvisje heeft niets te maken met vissen

Het vogelbekdier: Ze wisten niet wat ze zagen, daar in Australië

Jelle Reumer is paleontoloog. Voor Trouw bespreekt hij iedere week een dier dat het nieuws haalt.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden