Angelica Francisco (links), hier in gesprek in een buurtcentrum, deed onderzoek naar de invloed van de energietransitie op hispanic gemeenschappen in Amsterdam-Zuidoost.

Groene plannen

Minderheden dreigen achter te blijven in de energietransitie. ‘Ze hebben wel iets anders aan hun hoofd’

Angelica Francisco (links), hier in gesprek in een buurtcentrum, deed onderzoek naar de invloed van de energietransitie op hispanic gemeenschappen in Amsterdam-Zuidoost.Beeld Judith Jockel

Groene plannen worden door ambtenaren en technici bedacht voor de doorsnee Nederlander. Minderheden dreigen de boot te missen, waarschuwt onderzoeker Angelica Francisco. Maar ze weet ook hoe het eerlijker kan.

Frank Straver

‘Doe mee’, staat er op een kleurrijke poster. ‘Cultiva tus propias verduras en el nuevo jardineriá del barrio’. Dat dit een oproep is om mee te doen in de gezamenlijke moestuin, fraai gelegen op een grasveld tussen de hoge flats in Amsterdam-Zuidoost, hoef je hier niemand toe te lichten. De hispanic gemeenschap, Spaanstalige bewoners met roots in Zuid-Amerika of de Cariben, is hier dominant.

“Kijk, dat zou je dus ook kunnen doen als het over gasloos wonen gaat”, zegt onderzoeker, planoloog en energie-adviseur Angelica Lantigua Francisco (29). Het aanspreken van mensen in de taal waar ze het meest vertrouwd mee zijn, is volgens Francisco een van de manieren om mensen te betrekken bij de energietransitie.

Van het gas af

“Dat woord, energietransitie, dat kennen de bewoners hier trouwens écht niet”, zegt ze direct. Dat is jargon van overheden en techneuten. De gemiddelde Nederlander pikt dat wel op, en krijgt zo’n beetje mee wat de klimaatdoelen behelzen. “Maar in deze wijk vaak niet”, zegt Francisco, in een zaaltje van het lokale buurtcentrum. “Mensen hebben wel iets anders aan hun hoofd. Zorg voor een ziek familielid, werk vinden. Vaak letterlijk: overleven.”

Toch zal ook deze wijk in de Bijlmer, bekend als de H-buurt, van het gas af moeten. De gemeente heeft al bedacht hoe. In een zogeheten ‘warmtetransitievisie’ – elke gemeente schrijft er een – is door het stadsbestuur bepaald dat de woningen in deze wijk op het stadswarmtenet worden aangesloten, wat voor een deel al is gebeurd. Om helemaal gasloos te worden, moeten de gasfornuizen plaats maken voor inductieplaten.

Francisco voerde, als sluitstuk van haar masterstudie aan de Universiteit van Amsterdam, een prijswinnend scriptieonderzoek naar de steun voor die plannen. Ze sprak tientallen bewoners en spilfiguren in de wijk. “Zo, ik heb hier wat uren doorgebracht”, zegt ze. Ze ging bij mensen langs, sprak ze in het buurthuis.

Angelica Lantigua Francisco. Beeld Judith Jockel
Angelica Lantigua Francisco.Beeld Judith Jockel

‘Bewoners weten amper hoe een verwarming werkt’

“Mensen zijn nauwelijks op de hoogte van energie”, daar kwam Francisco al snel achter. “Ik vroeg een keer: hoe bespaart u gas? En iemand zegt dat ‘ie de lampen uitzet, terwijl die werken op elektriciteit. Bewoners weten soms amper hoe een verwarming werkt. Het houdt ze niet bezig. Ze betalen elke maand netjes de energierekening. De vraag hoe ze zullen verduurzamen leeft niet echt.”

Deels komt dat doordat bewoners zich geen onderdeel voelen van de energietransitie, bleek uit het onderzoek van Fransisco. “Mensen in deze community staan sociaal-economisch op een achterstand. Als je uitlegt wat een warmtepomp is of elektrisch rijden dan denken ze: dat gaat niet over mij.”

Deels is dat spijtig genoeg ook waar, zegt Francisco. De subsidies die bestaan om duurzame technieken van de grond te krijgen, komen niet terecht in deze wijk. Mensen weten er niets van. Maar los daarvan: al die duurzame subsidies vergen ook eigen investeringen, voor de aanschaf van zonnepanelen of een schone kachel.

‘Van de subsidie boekte iemand een vakantie’

“Wie heeft er zomaar even vijf- of tienduizend euro klaarliggen?”, zegt Francisco met opgetrokken wenkbrauwen. Mensen die zij hier in de Bijlmer sprak niet, wil ze maar zeggen. Dat minderbedeelden groene subsidies niet kunnen benutten door gebrek aan eigen middelen noemt de onderzoeker en adviseur ‘niet fair’.

Steeds meer politici bepleiten wel een eerlijke transitie, waarbij iedereen kan meedoen aan de energietransitie, ziet ze. Een van de manieren om dat in praktijk te realiseren, is volgens Francisco een volledige vergoeding van duurzame techniek, voor bewoners zonder eigen financiële middelen.

En dan niet door geld te schenken, maar direct de duurzame apparatuur zoals een inductieplaat of ledlampen. “Tijdens de energiecrisis kregen bewoners 900 euro uitgekeerd, om te isoleren en verduurzamen. Nou, van de een hoorde ik dat die daarvan een reisje boekte. De ander kocht nieuwe kleding voor de kinderen.”

Met een wokpan op een inductieplaat

Bij een buurtcentrum is zichtbaar dat duurzaam leven hier al in opmars is. Dat veelgebruikte woord ‘duurzaam’ staat er nergens bij trouwens. De invulling is praktisch. Er hangt een uitnodiging voor een kledingruil, tuinactiviteiten en samen fietsen. Bij een groepje appelbomen staat een informatiebord: ‘Je mag 1–2 stuks fruit plukken’. Zo laagdrempelig en aansprekend moet de aanpak ook zijn als het gaat over gasloos wonen, zegt Francisco.

“Mensen hier hebben soms zorgen over koken op een elektrische inductieplaat. Kan ik mijn vlees dan nog wel goed wokken of grillen. Ik heb toch gewoon een echte vlam nodig?” Door zowel creatief als menselijk te werk te gaan kunnen mensen over de streep getrokken worden om van het gas af te gaan, denkt Francisco.

De aanpak van de lokale woningcorporatie Woon ziet ze als een succesvol voorbeeld. “Die gaan ergens met een wokpan op een inductieplaat in de wijk staan. Een kok maakt lekkere hapjes, er is misschien leuke muziek bij. Kijk, dan kom je met mensen in gesprek.”

Ook Amsterdam-Zuidoost moet van het gas af. De verwarming komt van het warmtenet en koken gaat met een (elektrische) kookplaat.  Beeld Judith Jockel
Ook Amsterdam-Zuidoost moet van het gas af. De verwarming komt van het warmtenet en koken gaat met een (elektrische) kookplaat.Beeld Judith Jockel

Gelikte folders en online sessies

Informatieavonden in de avond, met sprekers achter een microfoon in een saai zaaltje, daar komt hier geen hond op af. Dat werkt in sommige dorpen wellicht prima, maar elke buurt vraagt volgens Francisco om een eigen benadering. “Doe is cultureels of creatiefs. Gooi geen ingewikkelde informatiebrieven bij mensen in de brievenbus, maar informeer bewoners met goede infographics.”

Overheden en energiebedrijven moeten daarbij buiten hun eigen witte bubbel treden, betoogt de onderzoeker die sinds haar afstuderen actief is als duurzaam energie-adviseur. “Geef informatie ook eens in het Turks, Chinees of het Spaans.” Alleen met een menselijke aanpak kan de overheid de ‘inclusieve transitie’ waarmaken, volgens Francisco.

Zij pleit voor inloopcentra, waar mensen op eigen initiatief even kunnen rondneuzen in informatie over gasloos wonen. Workshops voor (elektrisch) inductiekoken, informeel met een hapje en een drankje, kunnen in wijken zoals de Bijlmer volgens haar veel beter werken dan het aanbieden van gelikte folders en online sessies.

Ze veert op uit haar stoel. “Wat ik heel goed zou vinden: een aanvulling op de witte vijftig-plus mannen aan tafel, als er plannen gemaakt worden voor de transitie. Betrek er ook psychologen bij en gedragsexperts. Energiecoaches. Minderheden. En vooral ook vrouwen. Weet je, in traditionele gezinnen zijn het toch vooral de vrouwen nog die wassen en koken.”

De gemeenschappelijke tuin in Amsterdam-Zuidoost.  Beeld Judith Jockel
De gemeenschappelijke tuin in Amsterdam-Zuidoost.Beeld Judith Jockel

Een prikkel om groener te gaan koken of stoken

Mannelijke techneuten en ambtenaren missen soms de culturele en sociale antennes, ziet Francisco. “Ik neem ze dat niet kwalijk, maar het is wel goed om oog te hebben voor maatschappelijke diversiteit.”

In het ideale geval zouden bewoners vanaf het allereerste moment moeten kunnen meepraten over duurzame plannen in hun eigen wijk. “De klimaataanpak vergt een technische transitie, maar vooral ook een sociale. Het gaat over de verwarming of het kooktoestel bij mensen in huis. Dat is wel hun home, hun veilige basis. Er is tijd en vertrouwen nodig om daar veranderingen teweeg te brengen.”

Tijdens haar onderzoek kreeg Francisco nogal eens te horen: ik merk niet zoveel van de energieprijs, dus moet ook ik verduurzamen? De onderzoeker opperde daarom: geef bewoners variabele prijzen, zodat ze zich bewuster worden van de nota en energiegebruik. Dat zou een prikkel kunnen bieden om groener te gaan koken, wassen of stoken.

‘Mensen ervaren: als ik zuinig doe, bespaar ik geld’

Maar die suggestie kreeg vorm voor de energiecrisis uitbrak. De gas- en stroomprijzen vlogen omhoog. Binnen die nieuwe omstandigheden blijft Francisco erbij dat het bewustzijn kan kweken als bewoners geen vast maar een variabel energietarief krijgen. “Want mensen ervaren dan ook: als ik zuinig doe, bespaar ik geld. Maar nu we weten dat de energieprijs zo sky high kan worden zeg ik er wel bij: garandeer wel altijd dat er een redelijke, maximale prijs is.”

Het zal, net als in het hele land, nog wel even duren voordat alle gasketels en traditionele fornuizen hier verdwenen zijn. Voor de deur staat van het buurtcentrum staat een busje van een energiebedrijf. ‘CV-ketel met pensioen? We zijn onderweg’, staat erop. Het vervangende exemplaar werkt voorlopig nog op gas.

Lees ook:

Veel Nederlanders vinden gasloos wonen nog veel te ingewikkeld

Ondanks de hoge gasprijzen groeide het draagvlak voor gasloos wonen in Nederland vorig jaar niet. Dat lag vooral aan zorgen en vragen over duurzame alternatieven, zoals de warmtepomp.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden