Klimaattop

Klimaattop in Glasgow, doorbraak of slappe hap? Eindelijk ligt de oorzaak bij fossiele brandstoffen

null Beeld Len Munnik
Beeld Len Munnik

Er is teleurstelling over wat de klimaattop in Glasgow heeft opgeleverd. Veel beloftes en goede voornemens. Voor het eerst de beschuldigende vinger naar fossiele brandstoffen, dat wel. De wereld kan het ook over een andere boeg gooien: een bindend verdrag sluiten om van kolen, olie en gas af te komen.

Esther Bijlo

Het is een primeur. Voor het eerst wordt in officiële teksten van een wereldwijde klimaattop verwezen naar het gebruik van fossiele brandstoffen als de belangrijkste oorzaak van opwarming van de atmosfeer. Da’s logisch, zou Johan Cruijff zeggen, maar deze hete aardappel was eerder behoedzaam doorgeschoven. Liever praten over het verlagen van de uitstoot in het algemeen dan de boosdoener rechtstreeks aanwijzen. Doe je dat, zoals de wereld nu in Glasgow heeft gedaan, dan heeft dat namelijk concrete consequenties. Dan is de boodschap niet langer: breng de emissies naar beneden en zie zelf maar hoe. Het signaal is nu dat het opdiepen en verbranden van kolen, olie en gas ook echt moet verminderen.

Hoewel de Schotse stad op de moeizaam verlopen top COP26 dus een klimaatdoorbraak beleefde, zijn de precieze woorden nog uiterst voorzichtig. Het ‘verminderen’ had al heel wat voeten in de aarde. Voor kolen stond in een concepttekst ‘phase out’, uitfaseren in goed Nederlands, oftewel stop ermee, op enig moment. Dat is veranderd in ‘phase down’ om alle handtekeningen, ook die van India en China, eronder te krijgen. Ook de passage over het afschaffen van subsidies op fossiele brandstoffen onderging zo’n scheerbeurt. Het woord ‘inefficiënt’ werd ingevoegd, hou op met ‘inefficiënte’ subsidies op fossiel. Welke dat zijn is voer voor interpretatie.

Slappe hap

Slappe hap in plaats van doorbraak, zou ook de conclusie kunnen zijn. Dat het zes jaar na het applaus in Parijs van de bijna 200 wereldleiders voor zichzelf, nog nodig is zo omzichtig om te gaan met de fundamentele reden voor ontwrichtende klimaatverandering, werpt de vraag op hoe effectief dit soort topconferenties eigenlijk zijn. De voornemens hangen van goede bedoelingen aan elkaar, zelfs deelakkoorden van ‘koplopers’ (zie kader). Harde afspraken, afrekenbare doelen, jaartallen: meestal ontbreken die, om maar niet te spreken van sancties. Die zijn er niet. Iedereen doet zijn best, de een iets meer dan de ander, dat is ongeveer de strekking.

Terwijl, heeft zelfs inmiddels energieagentschap IEA gezegd, de winning en het gebruik van kolen, olie en gas onmiddellijk fors naar beneden zou moeten om de maximaal 1,5 graden opwarming nog te kunnen halen. Zoek per direct niet meer naar nieuwe bronnen, waarschuwde de IEA eerder dit jaar ook nog, maar zo’n krachtig statement is ondenkbaar in de slotverklaring van een klimaattop. De geschiedenis van het fenomeen klimaattop gaat inmiddels dertig jaar terug en in die periode zijn de emissies in de wereld nog altijd toegenomen. De politieke realiteit in het eigen soevereine land is voor de meeste regeringsleiders sterker dan de wil om hooguit 1,5 graden te bereiken.

Het twijfelachtige scorebord van mondiale klimaattoppen, is voor een groep wetenschappers, juristen en ngo’s reden om met een alternatief te komen. Kijk naar hoe de wereld is omgegaan met een andere grote bedreiging: kernwapens. Om dat gevaar te keren is een non-proliferatieverdrag gesloten, afspraken over het niet verspreiden van nucleaire wapens. Verdragen zijn bindend, akkoorden zoals die in Parijs gesloten, zijn dat niet. Het non-proliferatieverdrag kent drie pijlers: ontwapening, tegengaan van verspreiding en vreedzaam gebruik van kernenergie.

Rechtvaardigheid

Die aanpak is ook toe te passen op fossiele brandstoffen, stelt het ‘Fossil Fuel Non-Proliferation Treaty Initiative’. Het initiatief vertaalt de drie pijlers naar kolen, olie en gas. Nummer één: maak het probleem niet groter (non-proliferatie), zoek dus, zoals de IEA stelt, niet meer naar nieuwe bronnen. De tweede steunpilaar gaat over ‘ontwapening’, ofwel verminder het gebruik van bekende voorraden aan fossiele brandstoffen, breng de productie terug, in lijn met 1,5 graden. En de derde pijler behelst een ‘vreedzame’ overgang naar schone energie: zorg voor rechtvaardigheid, een goede toegang tot groene energie voor iedereen.

De steun voor deze benadering groeit. Inmiddels hebben honderden organisaties zich bij het initiatief aangesloten, van ngo’s zoals jongerenclub Fridays for Future, onderzoekscentra, tot lokale overheden als de steden Los Angeles, Barcelona en Sydney en diverse kerken. De Dalai Lama en honderd andere Nobelprijswinnaars spraken eerder dit jaar hun steun uit voor meer internationaal gecoördineerde inspanning om fossiele brandstoffen onder de grond te houden. Aan de vooravond van de klimaattop in Glasgow tekenden tweeduizend wetenschappers uit 81 landen een open brief die oproept tot meer bindende actie. De fossiele industrie heeft nog steeds plannen om de winning van brandstoffen uit te breiden, is de constatering in de brief. Er is daarom een nieuw niveau van internationale samenwerking nodig dat het klimaatakkoord van Parijs aanvult en mogelijk maakt, zeggen de academici.

Wat praktisch nodig is voor zo’n non-proliferatieverdrag over fossiele grondstoffen, is een lijst met alle bekende winningsplannen en reserves voor kolen, olie en gas. Op basis daarvan is een schema te maken wie nog wat mag opdiepen. Dat moet op een rechtvaardige manier. Een land als India zal langer kolen nodig hebben dan Europese landen bijvoorbeeld. Afrikaanse landen hebben financiële steun nodig om sneller op schone energie te kunnen overschakelen.

Duidelijk pad

Geld is niet het voornaamste probleem, denken de initiatiefnemers. Met een uitgewerkt plan weten beleggers en andere geldschieters juist beter waar ze aan toe zijn, en kan schone energie sneller goedkoper worden. Zo’n duidelijk pad kan financiële rampen voorkomen. Een heleboel kolen, olie en gas moeten immers in de grond blijven om de klimaatdoelen te kunnen halen. De uit de financiële wereld ontsproten organisatie Carbon Tracker doet daar onderzoek naar en maakte eerder al bekend dat 80 procent van de kolenvoorraden onbenut zou moeten blijven om Parijs te halen. Een ordentelijke en transparante ‘uitfasering’ van fossiele brandstoffen kan het plots in waarde verminderen van fossiele belangen voorkomen. Carbon Tracker is een van de trekkers achter het non-proliferatieverdrag en het opzetten van een wereldwijd register voor fossiele brandstoffen.

Het idee voor een rechtsverdrag krijgt mogelijk de wind mee nu acht landen op de klimaattop in Glasgow de Beyond Oil and Gas Alliance (Boga) hebben gelanceerd. Onder aanvoering van Costa Rica en Denemarken beloven deze landen te stoppen met het exploiteren van nieuwe olie- en gasbronnen. Ze geven geen nieuwe vergunningen meer af en gaan een concrete datum vaststellen om op hun grondgebied met de productie van fossiele brandstoffen te stoppen. Het woord ‘verdrag’ valt nog niet in de verklaring van deze club, maar het fundament ervoor ligt er nu.

Groepen landen nemen het, vaak vage, voortouw

Bondjes tussen landen die meer dan gemiddeld willen doen om de uitstoot terug te brengen kunnen effectiever zijn dan de uiteindelijke verklaring op een klimaattop waar bijna 200 landen het mee eens moeten zijn. In Glasgow waren veel van dit soort afspraken te zien. Vaak zijn ze wel vaag geformuleerd.

Methaan

De Amerikaanse president Joe Biden en de voorzitter van de Europese Commissie Ursula von der Leyen kondigden de ‘methaan-belofte’ aan. Landen zeggen de uitstoot van dit krachtige broeikasgas de komende tien jaar met 30 procent naar beneden te brengen. Hoe precies en wie wat doet is nog niet bekend. De 105 landen die tekenden zijn goed voor ongeveer 70 procent van de wereldwijde methaanuitstoot. Grote landen als Australië, Rusland en China doen er niet aan mee. De ondertekenaars gaan uit van ieders goede wil, er zijn geen sancties of voorwaarden aan deze afspraak verbonden.

Ontbossing

130 landen beloven gezamenlijk ontbossing en landvernietiging te stoppen en bossen te herstellen in 2030. Daarvoor belandt 12 miljard dollar aan publiek geld de komende vier jaar in een fonds, aan te vullen met 7 miljard dollar private financiering. Kritiek was er direct: niets nieuws onder de zon, de afspraken zijn vrijwillig, dit voornemen was er al en is 2030 niet een beetje laat? Financiële instellingen, ook Nederlandse, steken bovendien nog altijd geld in ontbossing. Wel kwam de Europese Unie afgelopen week met aanvullende maatregelen om de import van producten gemaakt door ontbossing te gaan verbieden.

Financiële steun buitenlandse fossiele projecten

Ruim dertig landen en financiële instellingen, waaronder de VS en de Europese Investeringsbank, zeggen de geldelijke steun voor buitenlands aanboren van fossiele brandstoffen te stoppen. Dat betekent een einde aan bijvoorbeeld exportkredietverzekeringen en internationale garanties voor zulke projecten. Niet met ingang van morgen. Eind 2022 zal geen nieuwe financiering meer worden verstrekt, is het streven, tenzij het project past binnen de 1,5 graden, is de uitweg. Nederland en Duitsland tekenden aanvankelijk niet, later alsnog. De afspraak geldt niet voor binnenlandse fossiele projecten.

Correctie 22-11: In een eerdere versie van dit artikel werd abusievelijk ‘Glasgow’ de hoofdstad van Schotland genoemd. De hoofdstad van Schotland is Edinburgh.

Lees ook:

Klimaatdoelen Parijs in gevaar door olie- en gaswinning

De wereld belooft het Klimaatakkoord van Parijs na te leven, maar ondertussen vergroten landen de winning van fossiele energie juist. Een radicale omslag naar schone energie is nodig om de opwarming op 1,5 graad te houden, waarschuwt een nieuwe VN-klimaatstudie.

De wereld is nog niet gered maar Glasgow biedt wel weer wat hoop

De voorzitter moest zijn tranen bedwingen, maar fossiele brandstof staat in het pact van Glasgow. Hoe staat de klimaatcrisis er voor na deze top?

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden