Een voorbeeld van ‘landschapspijn': een grazende koe tegen een achtergrond van een rokende schoorsteen.

AnalyseGroene maatregelen

Klimaat en stikstofbeleid: Ook Rutte IV worstelt met het gat tussen glimmend papier en de grillige praktijk

Een voorbeeld van ‘landschapspijn': een grazende koe tegen een achtergrond van een rokende schoorsteen.Beeld AFP

Het klimaat- en stikstofbeleid was een moeizame worsteling voor kabinet-Rutte III. Dat moet anders, zegt het nieuwe regeerakkoord. Maar hoe? En wat gaat dat opleveren? Een analyse in twee delen.

Frank Straver en Jelle Brandsma

1. Rutte IV kiest voor dé maatschappelijke splijtzwam: de bouw van nieuwe kerncentrales

Aan grote getallen geen gebrek. Rutte IV belooft een fonds van 35 miljard euro om de klimaatcrisis aan te pakken. De ambitie voor CO2-reductie stijgt van 49 procent naar 60 procent in 2030. Daarmee is de tijd dat de milieubeweging foetert dat de regering het klimaatprobleem negeert voorbij. Greenpeace ziet een ‘trendbreuk richting groen’ ontstaan bij Rutte IV, waarin een minister van klimaat & energie zal aantreden. Toch is Greenpeace huiverig, net als linkse oppositiepartijen. Ja, er ligt een doel en miljarden worden beloofd. Maar hoe komt het klimaatbeleid straks werkelijk van de grond?

Dat is onzeker, op basis van de plannen zoals de coalitiepartijen die hebben opgeschreven. Want als er één les is geweest, terugblikkend op de klimaatplannen onder eerdere kabinetten-Rutte, dan is het wel dat de uitvoering van klimaatdoelen altijd stuit op een weerbarstige praktijk. Gasloze wijken komen er niet, als bewoners hun cv-ketel op aardgas niet kwijt willen. En de bouw van windmolens en zonneparken wordt knap lastig, als de omwonenden ze niet willen.

Wat opvalt in de regeerplannen is dat het kabinet het gat tussen glimmend papier en grillige praktijk probeert te dichten. Handreikingen moeten de transitie vlottrekken. Volledig gasloos wonen? Dat hoeft niet. Het kabinet wil oude huizen aan de ‘hybride’ elektrische warmtepomp krijgen, die deels nog gas verstookt. En om de bouw van windmolens op land van meer draagvlak te voorzien, denkt het kabinet aan ‘afstandsnormen’ tot huizen.

Multifunctioneel grondgebruik

Bij de aanleg van zonne-akkers, weilanden die door bedrijven volgezet worden met zonnepanelen op metalen poten, wil Rutte IV aan de rem trekken. ‘Multifunctioneel grondgebruik’ wordt de nieuwe voorwaarde voor subsidieverstrekking. Dus tussen de zonnepanelen moeten er ook gewassen groeien, of bloemen bloeien, is het idee. Dit moet de ‘landschapspijn’ wegnemen die burgers ervaren, als een akker verandert in glimmend veld bomvol panelen.

Nog zo’n aanpassing kondigt Rutte IV aan over de gaswinning onder het Waddengebied – een activiteit waardoor de Werelderfgoedstatus op het spel staat. Het kabinet geeft, na aanhoudend maatschappelijk verzet, geen nieuwe vergunningen meer voor gasboringen onder het Wad. Het omstreden boorplan in Ternaard, nabij Ameland, blijft overigens wel overeind.

Verder wil Rutte IV de omstreden verbranding van houtsnippers in energiecentrales gaan terugdringen. Er moet een eind komen aan de import van scheepsladingen vol hout uit Canada naar Nederland: biomassa mag alleen uit Europa komen. Van de biomassastook wil de coalitie ‘zo snel mogelijk af’. Een rekbaar begrip, maar de tijd dat biomassa een heilige pijler onder het klimaatbeleid was is passé.

Maatschappelijke antenne

Dat zijn allemaal ideeën waarmee het nieuwe kabinet-Rutte wil aantonen over een maatschappelijke antenne te beschikken. Al dat bijschaven –strengere regels voor biomassa, zonneakkers en windmolens- kunnen ten koste gaan van het aantal Megawatten aan energie. Het antwoord van Rutte IV daarop is in lijn met een langgekoesterde VVD-wens: bouw nieuwe kerncentrales. Dat zou een CO2-vrije stroomproductie waarborgen, waarmee de hogere klimaatambitie tóch bereikbaar is. Een som van 5 miljard euro staat ingeboekt, voor de realisatie van twee nieuwe nucleaire centrales.

Daarmee voegt Rutte IV bij uitstek een plan aan het Nederlandse klimaatbeleid toe die verzet en fel debat aanwakkert. Nederland kreeg daar al een voorproefje van toen voormalig VVD-fractieleider Klaas Dijkhoff, met steun van CDA, zijn nucleaire wensen uitte. Milieuorganisaties en links Nederland schoten verontrust uit hun stoel. Niet hier, reageerde de provincie Groningen, dat samen met de Maasvlakte en het Zeeuwse Borssele als enige locatie geldt waar een kerncentrale mág komen. Bovendien is de vraag: welk bedrijf wil zich wagen aan een techniek waar voor veel burgers (lees: energieklanten) een slecht imago kleeft, wegens kernrampen en radioactief afval? Ook bij kernenergie wacht Rutte IV een moeilijke vertaalslag van papier naar praktijk.

Frank Straver

2. Het regeerakkoord is vaag over de nieuwe stikstofregels, terwijl de tijd dringt

De ambities in het regeerakkoord zijn hoog. Maar liefst 25 miljard euro is er de komende jaren beschikbaar om de stikstofcrisis op te lossen, de landbouw te veranderen en de natuur te versterken. Maar hoe dat gebeurt, is in het regeerakkoord nog onduidelijk.

Het echte onderhandelen en besluiten nemen over de stikstofproblemen moet nog beginnen. Ook tweeënhalf jaar na de belangwekkende uitspraak van de Raad van State dat de stikstofuitstoot echt omlaag moet, is er nog geen strijdplan. De gesprekken van acht maanden over een nieuw kabinet hebben die situatie niet veranderd.

Er waren de afgelopen jaren en maanden vele oproepen tot het bieden van ‘perspectief’ aan de boeren. Die aansporing wordt niet beantwoord. In het regeerakkoord staat dat boeren mogelijk extensiever moeten gaan werken met minder koeien per hectare of ze worden verplaatst om de neerslag van stikstof in kwetsbare natuur te verlagen.

Over gedwongen uitkoop van boeren is de regeringscoalitie vaag: ‘De vrijwilligheid is niet langer vrijblijvend’. De boeren kunnen koffie gaan zetten, want de nieuwe minister van landbouw ‘gaat op het boerenerf het gesprek aan’. Ondanks een vurig pleidooi van coalitiepartij D66 om de veestapel met 50 procent in te krimpen, is daarover niets terug te vinden in het regeerakkoord.

Nieuwe kaders en eisen

Behalve de boeren zitten rechters met smart te wachten op een nieuw stikstofbeleid. In een aantal uitspraken in rechtszaken zagen zij zich genoodzaakt om het kabinet tot actie te manen. De rechtbank Midden-Nederland oordeelde in september: “Het is aan het kabinet en aan de wetgever om in actie te komen voor een oplossing die verder gaat dan een individuele rechtszaak.” Het regeerakkoord biedt echter nog geen duidelijkheid: er komen nieuwe ‘kaders en eisen’.

In diverse rechtszaken blijkt dat de vergunningen die bedrijven van provincies krijgen om uit te breiden niet op orde zijn. Bedrijven zeggen dat de stikstofemissies ondanks de uitbreiding dalen, maar diverse rechters oordelen dat dit allerminst zeker is. Dat gebeurde bij boeren die een nieuwe zogeheten ‘emissiearme stal’ bouwden en dat gebeurde ook bij de vergunning van de Amercentrale van elektriciteitsproducent RWE.

De stikstofregels bepalen nu nog dat een bedrijf kan uitbreiden als elders in dezelfde firma wordt ingekrompen. Dit heet ‘intern salderen’. Een bedrijf kan ook bij een andere onderneming stikstofrechten kopen. Dit is ‘extern salderen’. Verder kan een bedrijf een beroep doen op een oude vergunning waarin nog ruimte zou zitten om extra stikstof uit te stoten.

Juist deze aanpak jaagt milieuorganisaties zoals Mobilisation for the Environment (MOB) de gordijnen in. Zij stappen naar de rechter en betogen dat niet wordt voldaan aan de voorwaarde die de Raad van State stelde op 29 mei 2019: Nederland moet voldoen aan de Europese Habitatrichtlijn. Dat betekent dat voor een vergunning vast moet staan dat de uitstoot van stikstof niet stijgt, zodat de natuur die lijdt onder te veel stikstof kan herstellen.

Dweilen met de kraan open

De praktijk leert dat de milieuorganisaties vaak gelijk krijgen. Vergunningen worden vernietigd. De rechtbank in Oost-Nederland zei vorige week over de stikstofemissies: “Zolang ongelimiteerd gebruik kan worden gemaakt van bestaande rechten uit het verleden is het dweilen met de kraan open.”

Dit juridisch gesteggel over ruimte om uit te breiden speelt niet alleen bij stallen van boeren en elektriciteitscentrales, maar ook bij onder meer Schiphol. De luchthaven beschikt niet eens over een natuurvergunning, en zonder extra stikstofrechten zal het moeten snijden in het aantal vluchten, werd recent bekend.

Het kabinet legt in het nieuwe regeerakkoord de lat hoog. Al in 2030 in plaats van 2035 moet de stikstofuitstoot met de helft zijn gedaald. Daarvoor is veel geld beschikbaar, maar het komt er uiteindelijk op aan hoe de ambities, juridisch houdbaar, worden vormgegeven. De tijd dringt inmiddels, tweeënhalf jaar na de roemruchte stikstofuitspraak van de Raad van State.

Jelle Brandsma

Lees ook:

Met een enorme inhaalrace wil Rutte IV Europees klimaatkoploper worden

Rutte III noemde zichzelf ‘het groenste kabinet ooit’, maar haalde de meeste klimaatdoelen niet. Rutte IV wil ‘koploper in Europa’ zijn.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden