InterviewKlimaatactivist

Keniaanse klimaatactivist Elizabeth Wathuti: ‘Wij worden nu al geraakt’

De Keniaanse klimaatactivist Elizabeth Wathuti doet Nederland aan, in aanloop naar de volgende klimaattop in Egypte.  Beeld Maartje Geels
De Keniaanse klimaatactivist Elizabeth Wathuti doet Nederland aan, in aanloop naar de volgende klimaattop in Egypte.Beeld Maartje Geels

Vorig jaar maande ze de Amerikaanse president Joe Biden tot een minuut stilte voor klimaatslachtoffers. Nu richt Elizabeth Wathuti haar pijlen op Nederland. Wie is deze rijzende ster van de klimaatbeweging?

Maarten van Gestel

De Keniaanse klimaatactivist Elizabeth Wathuti (27) wil niet de Afrikaanse Greta Thunberg genoemd worden. Dat dit soms toch gebeurt, is niet zo gek. De twintiger sprak vorig jaar wereldleiders toe vanaf een podium op de openingsceremonie van de klimaattop in Glasgow. “Open your hearts”, sprak ze tot hen, vragend om compassie voor Afrikaanse burgers die nu al worden geraakt door de gevolgen van klimaatverandering. “Then act.”

Onder meer de Amerikaanse president Joe Biden – die door beveiligers werd gewenkt voor een volgende afspraak, maar bleef zitten om naar Wathuti te luisteren – volgde haar verzoek om een minuut stilte voor klimaatslachtoffers.

De overeenkomst is duidelijk: Wathuti spreekt net zoals Thunberg een grote groep jonge mensen aan, die vinden dat politici van met name rijke landen te weinig actie ondernemen tegen klimaatverandering. Haar brief aan de organisatie van de komende jaarlijkse VN-klimaattop, over twee weken in Egypte, werd door meer dan honderdduizend mensen ondertekend. Het toonaangevende Time Magazine plaatste haar vorige maand op zijn jaarlijkse lijst van honderd opkomende leiders voor de toekomst. En de rising star van de Afrikaanse klimaatactivismebeweging ontmoette de Zweedse Thunberg eerder persoonlijk, net zoals bijvoorbeeld de dalai lama, die zich eveneens inzet voor het klimaat.

Waarom ziet ze de stempel van ‘Afrikaanse Greta Thunberg’ niet als compliment? “Elke activist heeft een eigen uniek verhaal te vertellen”, zegt Wathuti in een koffietentje op Den Haag Centraal, tijdens een tweedaags bezoek aan Nederland. “Het is goed dat er voorbeelden zijn voor jonge mensen”, voegt ze toe. “Helden die inspireren. Maar iedereen zou met zijn of haar eigen naam genoemd moeten worden. Elk verhaal is verschillend, elk verhaal is belangrijk, en elke persoon heeft een eigen stem.”

Humanitaire rampen

In aanloop naar de klimaattop in Egypte, begin november, doet Wathuti Nederland aan. Ze praat achter gesloten deuren met politici en oefent invloed uit op de Nederlands inzet. Het gaat volgens haar nog lang niet goed. “De humanitaire rampen waar we tijdens Glasgow (de vorige klimaattop, red.) mee kampten, zoals klimaatgerelateerde hongersnood, zijn alleen maar erger geworden.”

Wathuti was vorige week hoofdgast bij een avond over de klimaattop in cultureel centrum Pakhuis de Zwijger. Op het podium beschreef ze hoe ze met haar brief aan de organisatoren van die top ‘klimaatrechtvaardigheid’ eist. Ze bepleitte hoe de mensen die het minst hebben bijgedragen aan het klimaatprobleem daar nu de grootste slachtoffers van worden. Het Amsterdamse publiek – bestaande uit maatschappelijke organisaties, studenten, politici en de Nederlandse hoofdonderhandelaar in Egypte – applaudisseerde luid voor Wathuti’s woorden, en haar eis voor een financieringssysteem waarmee westerse landen op een eerlijke manier zullen betalen voor de klimaatschade aan ontwikkelingslanden.

‘Het is overweldigend’

Een dag later is Wathuti in Den Haag. Onder meer voor een gesprek met Kitty van der Heijden, een van de hoogste ambtenaren op het gebied van ontwikkelingssamenwerking van Nederland. Wathuti – oorbellen van Kenia zo groot als haar wangen, zwart colbertje – oogt moe. Ze moet eerst tien minuten bijkomen, voorafgaand aan het interview. Ze bestelt een warme chocolademelk met slagroom, en moet lachen om de enorme toef slagroom die ze uitgeserveerd krijgt. Ze maakt er een foto van voor haar vrienden thuis.

“Het is overweldigend”, zegt Wathuti even later, over al die publieke optredens en gesprekken met politici. “Ik spreek lokale gemeenschappen in Afrika, zie hoe zij lijden onder droogtes en overstromingen, en voel me verantwoordelijk om die verhalen aan politici in het Westen over te brengen.” Vermoeid voelt ze zich ook omdat ze inmiddels talloze gesprekken met politici heeft gehad – vorig jaar op de klimaattop, de laatste dagen in andere Europese landen – die enerzijds mooie toezeggingen doen, maar die vervolgens lang niet altijd nakomen. Ook Van der Heijden deed zojuist geen harde toezeggingen over geld voor klimaatschade, zegt Wathuti, een onderwerp waarover de Nederlandse overheid vaag blijft. “Ik voelde geen urgentie bij haar.”

Toch blijft Wathuti positief. “Ik doe dit werk omdat ik ervan houd. Ik wil zorgen dat gemeenschappen de hulp krijgen die ze nodig hebben. Ik geloof in liefde en compassie, dat is mijn centrale boodschap. Klimaatverandering gaat uiteindelijk over levens, en hoe mensen zich in hun leven kunnen onderhouden. Die boodschap moeten we niet vergeten.”

Elizabeth Wathuti.  Beeld Maartje Geels
Elizabeth Wathuti.Beeld Maartje Geels

Sinds haar zevende gefascineerd door de natuur

Wathuti straalt als ze vertelt over haar jeugd in het hoogland van Kenia. Ze groeide op als enig kind in een dorpje in de regio Tetu, niet ver van Mount Kenya, de een-na-hoogste berg van Afrika. “Het is het meest beboste deel van Kenia”, vertelt ze. Wathuti beschrijft de rivier vlak bij haar dorp, waar ze veel tijd doorbracht. “Het was de snelst stromende rivier van Afrika, het water stond altijd hoog.”

Ook vertelt ze trots dat haar persoonlijke held geboren is in haar regio: de hoogleraar Wangari Maathai (1940-2011), de eerste Afrikaanse vrouw die een Nobelprijs won, voor natuurbehoud. “Ze was ook de eerste vrouw in Oost-Afrika die een doctoraat haalde.”

Al sinds haar zevende is Wathuti gefascineerd door de natuur. Haar oma, met wie ze veel tijd doorbracht, had een boerderijtje en haalde haar voedsel en inkomsten uit het verbouwen van gewassen en bomen. “Ik plantte mijn eerste boom met haar toen ik zeven was.” Als meisje vertelde Wathuti haar oma over haar droom om ooit een boom met de Nobelprijswinnaar te planten. “Mijn oma zei: als je hard genoeg studeert, dan krijg je dat voor elkaar.”

De Keniaanse ging ervoor: op de basisschool werd ze lid van de natuurclub, waar ze bomen plantte die ze door het klaslokaalraam buiten zag staan. Op de middelbare school blies ze nieuw leven in een oude natuur- en weerclub. Hoogleraar Maathai overleed, voordat de ijverige leerling de kans kreeg haar te ontmoeten, maar de passie voor natuur bleef. Wathuti vertrok na de middelbare school naar Nairobi voor een studie milieuwetenschappen aan de universiteit.

‘Waarom maken mensen bewust zo’n mooi ecosysteem kapot?’

Tijdens haar eerste rit als student naar de grote stad, viel het Wathuti op hoe slecht mensen met de natuur omgaan. “Ik zag hoe ze massaal bomen omhakten voor geld, bouwmateriaal of brandhout.” Naarmate ze dichter bij de hoofdstad kwam, zag ze automobilisten afval uit hun autoraam gooien. “Ik voelde me gefrustreerd.” Die frustratie bereikte een hoogtepunt toen ze in een vakantie terugging naar haar eigen dorp, en het bos wilde bezoeken waar ze vanuit haar klaslokaal altijd op uitkeek, waar ze haar eerste boom had geplant. “Ik ging erheen, en bij het betreden zag ik alleen maar boomstompjes en afgehakte boomstammen. Het bos was verwoest. Ik begreep het niet: waarom maken mensen bewust zo’n mooi ecosysteem kapot?”

Deze ontbossing had niets met klimaatverandering te maken, zegt Wathuti er meteen bij. Maar de frustratie en woede vormden een ‘vonk’ om zich breder in te zetten voor de natuur. Zoals de mensen in Kenia het bos verwoesten, zo zorgen andere landen voor het verwoesten van wereldwijde ecosystemen, vond ze. “Op mijn twintigste begon ik mijn eigen organisatie, waarmee ik bomen plantte met basisschoolkinderen in Kenia. Ik besefte dat deze bomen het niet zouden overleven op een warmere planeet.”

Mislukte oogst

Zeven jaar later is Wathuti uitgegroeid tot een van de belangrijkste jonge stemmen die de gevolgen van klimaatverandering in Afrika aankaart. De effecten zijn in het thuisland van Wathuti voelbaar. “Als kind speelde ik altijd in de graanschuur van mijn oma, die altijd vol lag met oogst.” De laatste jaren mislukte die oogst jaar na jaar, waardoor die schuur nagenoeg leeg raakte. “Door klimaatverandering zijn de regens bijna niet meer te voorspellen. Daardoor weten mensen uit mijn dorp niet meer wanneer ze moeten zaaien, en of dit iets oplevert.”

Zulke problemen zijn exemplarisch voor veel delen van Afrika, legt Wathuti uit. “In de Hoorn van Afrika viel vijf regenseizoenen op rij amper regen. In Afrika lijden twintig miljoen mensen aan klimaatgerelateerde hongersnood.” En de krachtige, hoge en snelle rivier in Tetu waar Wathuti als kind naartoe ging, is door aanhoudende droogtes inmiddels een slap stroompje.

Wathuti benadrukt dat Afrikaanse landen minder dan 5 procent van het wereldwijde broeikasgas uitstoten, maar wel het hardst getroffen worden door de gevolgen van klimaatverandering. Een van de verhalen die haar het meest aangreep, was die van een man die ze ontmoette in de Wajir-regio. “Hij was de grootste boer van een dorp, en had eerder honderden dieren. Door aanhoudende droogtes zijn ze bijna allemaal gestorven.” De boer was voor zijn levensonderhoud afhankelijk van zijn vee en kon zijn gezin daarna amper onderhouden. Hij haalde zijn dochter van tien van school, omdat hij het schoolgeld niet meer kon betalen.

“Dit meisje moest nu in haar eentje kilometers lopen met het vee, op zoek naar voedsel en water. Sommige dieren stierven onderweg, en ondertussen liep ze zelf het gevaar om lastiggevallen te worden.” Het toont volgens Wathuti dat de gevolgen van klimaatverandering verder strekken dan voedselzekerheid. Het bedreigt de toekomst van de volgende generatie.

Menselijke verhalen

Op de klimaattop in Glasgow vroeg Wathuti wereldleiders als Biden en Rutte hun hart te openen voor dit soort menselijke verhalen, om compassie te voelen, verantwoordelijkheid te nemen, en om daarnaar te handelen. Heeft dat enig effect gehad? “Toen ik de wereldleiders aankeek, in Glasgow, zag ik dat ze oprecht luisterden en hun harten openden.” Maar, benadrukt Wathuti: je hart openen is niet iets dat je zes minuten moet doen op een klimaattop. “Het is iets waar mensen zichzelf aan moeten blijven herinneren. En dat gebeurt niet, want we hebben de vorige klimaattop achter ons gelaten zonder voldoende steun voor gemeenschappen die leven aan de frontlinie van klimaatverandering.”

De Keniaanse klimaatactivist is blij dat de klimaattop over twee weken voor het eerst in lange tijd op het Afrikaanse continent plaatsvindt, en dat deze top qua thematiek nu al de ‘Afrikaanse top’ wordt genoemd. Concreet vindt ze dat landen als Nederland dit jaar met plannen moeten komen voor een financieel mechanisme waarmee ontwikkelingslanden gecompenseerd worden voor klimaatschade. Op dit moment bestaat zo’n fonds nog niet, en Nederland is net als andere rijke landen terughoudend. “De vraag of landen het eens gaan worden over klimaatschade, is op de aankomende top de lakmoesproef. Dat kan het vertrouwen tussen ontwikkelde landen en ontwikkelingslanden herstellen.”

Kolibrie

Na een gesprek van drie kwartier oogt Wathuti moe doch vastberaden. Ze twijfelt of de politici alles nakomen wat ze beloven. Ze haalt de Keniaanse metafoor aan van een bos dat in brand staat. In de metafoor vliegt een kolibrie alsmaar op en neer om het vuur te doven, door alle kleine beetjes water die ze kan dragen, eroverheen te lozen. Ondertussen staan grote dieren zoals olifanten en giraffen op een afstand te kijken naar het vuur.

“Ik voel me vaak als die kolibrie”, zegt ze. “Maar de klimaatcrisis kan niet door één iemand opgelost worden, zeker niet door een klein iemand. De leiders zijn geen kolibries: zij hebben macht en middelen. Zij hebben enorme kofferbakken vol water waarmee ze het vuur kunnen doven. Ze kunnen niet langer blijven staan en niets doen.”

Vanessa Nakate

Elizabeth Wathuti is niet het enige prominente gezicht van de jonge klimaatbeweging in Afrika. Vanessa Nakate (26) uit Oeganda werd eerder al de ‘Afrikaanse Greta Thunberg’ genoemd. In 2020 ontkende een tweet van haar een wereldwijde mediastorm, nadat bleek dat ze van een persfoto was geknipt met verder alleen witte klimaatactivisten, onder wie Thunberg. Vorig jaar verscheen Nakates boek A Bigger Picture: My Fight to Bring a New African Voice to the Climate Crisis.

Lees ook:

Alleen al met de uitstoot van de rijkste mensen ter wereld, warmt de aarde meer dan 1,5 graad op

De rijkste mensen ter wereld stoten met elkaar zoveel broeikasgas uit dat de aarde alleen al door hen meer dan 1,5 graad zal opwarmen, stelt Oxfam Novib.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden