Duinkonijn. In Nederland staan vertrouwde dieren als haas en konijn in het rood.

InterviewBiodiversiteit

In hoeverre hebben maatregelen effect voor bedreigde diersoorten? Dat laat de groene lijst zien

Duinkonijn. In Nederland staan vertrouwde dieren als haas en konijn in het rood.Beeld Buitenbeeld

Naast de rode lijst voor bedreigde soorten is er nu ook een groene lijst. Die laat zien in hoeverre beschermende maatregelen effect hebben. Dat geeft een beter beeld van de biodiversiteit.

Onno Havermans

De Afrikaanse olifant, de giraf, de neushoorn, de orang-oetan, leeuw, tijger, panda, ijsbeer, haai, zeeschildpad, walvis, het zijn stuk voor stuk iconen van de wilde natuur die de afgelopen jaren een plek kregen op de rode lijst. Allemaal bedreigd. Hun voortbestaan is niet zeker als gevolg van aantasting van hun ­leefgebieden, vervuiling, stroperij en ­illegale handel of domweg de mens die steeds meer ruimte nodig heeft.

In Nederland staan vertrouwde dieren als haas en konijn in het rood. Alarm. Stop de bedreiging, roepen organisaties als het Wereld Natuur Fonds, de internationale unie voor natuurbehoud IUCN, die twee keer per jaar een rode lijst opstelt, en de Zoogdiervereniging, de voornaamste adviseur voor de Nederlandse rode lijst zoogdieren van de rijksoverheid.

Maatregelen die zij bepleiten hebben soms een gunstig effect. Zo is de wisent of Europese bizon dankzij fokprogramma’s in dierentuinen terug in het wild en staat de panda niet langer te boek als bedreigd. In Nederland geldt dat voor de otter, de bever, de zeehond en (al wat langer) de das. Dat is op zichzelf goed nieuws. Toch zegt dat nog weinig over de kansen dat een soort zonder bescherming kan blijven bestaan.

“De rode lijst geeft een raar beeld van hoe natuurbescherming werkt”, legt ecoloog Roy van Grunsven uit. “Hij geeft een indicatie hoe groot de kans is dat een soort uitsterft. Maar een lage status zegt niks over de aard van bescherming. Zo is de das in ­Nederland niet meer bedreigd, juist omdat hij beschermd is en er dassentunnels worden aangelegd. Ook zegt de rode lijst niets over de rol van een soort in het ecosysteem. Een soort die in 90 procent van de leefgebieden is verdwenen, maar nog wel voldoende voorkomt in het overige gebied, is niet bedreigd. En toch is dat niet wat je wilt overbrengen. Het edelhert gaat niet uitsterven, maar in de meeste natuurgebieden in ­Nederland komt hij niet meer voor. Een niet-bedreigde status kan zo een vals beeld geven. Alsof we niets meer hoeven te doen.”

Om daar verandering in te brengen, heeft IUCN de groene lijst (of groene status) ontwikkeld. Daarin wordt verwerkt of een soort profiteert van bescherming, hoezeer hij daarvan afhankelijk is, en wat de toekomstverwachting is op zowel korte als lange termijn. Organisaties van soortenexperts, waaronder de Vlinderstichting waarvoor Van Grunsven werkt, hebben de groene lijst afgelopen maanden getest op 181 soorten over de hele wereld. Tientallen wetenschappers, onder wie Van Grunsven, beschreven onlangs in het wetenschappelijke tijdschrift Conservation Biology hoe de groene lijst werkt en voor die soorten uitpakt.

De grijze walvis is uit de Atlantische Oceaan verdwenen. Beeld Pexels, Andre Estevez
De grijze walvis is uit de Atlantische Oceaan verdwenen.Beeld Pexels, Andre Estevez

Een goed voorbeeld is de grijze walvis. Die heeft op de rode lijst de status niet-bedreigd; er lijkt niets mee aan de hand. Op de groene lijst krijgt dit grote zeezoogdier echter de status ‘sterk afgenomen’. Sinds de walvisvaart zijn er veel minder grijze walvissen, ze zijn zelfs verdwenen uit de Atlantische Oceaan. De soort is er nog dankzij bescherming en daarvan is zij nog steeds afhankelijk. Gezien de lange generatietijd (het aantal jaren tussen verschillende ­generaties) zit herstel er op korte termijn niet in, en door de kleine ­populatie zal de grijze walvis ook op de lange termijn zeldzaam blijven.

Terug van weggeweest

“De groene lijst is echt een tegenhanger van de rode, omdat hij andere aspecten laat zien”, zegt Van Grunsven. “Ook de dingen die goed gaan.” Een voorbeeld daarvan komt uit zijn eigen onderzoek naar libellen. “Met veel soorten libellen gaat het goed dankzij verbetering van de waterkwaliteit. Waar het slecht gaat is het grootste probleem de droogte als ­gevolg van klimaatverandering. De rivierrombout is een voorbeeld van een soort die zich volledig heeft hersteld. Hij was hier gewoon weg, maar komt nu weer overal in de grote ­rivieren voor. Dat komt niet zozeer door directe bescherming, maar door regelgeving. De grote Europese rivieren waren vroeger heel smerig, maar de waterkwaliteit is door strengere regels flink verbeterd. Libellen zijn heel mobiel, die hebben daarvan geprofiteerd. Potentie voor verder herstel is er niet, wel kan een soort weer verdwijnen als de regelgeving minder streng wordt.”

De rivierrombout heeft zich volledig hersteld, door de strengere regels over de waterkwaliteit. Beeld
De rivierrombout heeft zich volledig hersteld, door de strengere regels over de waterkwaliteit.Beeld

Vlinders staan er minder rooskleurig voor. “Vlinders zijn veel minder mobiel dan libellen, zij kunnen niet zomaar 20 tot 30 kilometer afleggen om te profiteren van betere omstandigheden. En ze zijn heel gevoelig voor veranderingen.” Zo is het gentiaanblauwtje alleen dankzij veel inspanningen nog niet uitgestorven, en ook dat kan de groene lijst laten zien. Deze vlinder legt zijn eitjes op de klokjesgentiaan, die groeit in vochtige heide. Het blauwtje wordt steeds meer afhankelijk van maatregelen tegen verdroging en verzuring van de heide, die door de klimaatverandering en stikstofuitstoot juist toenemen.

“Veel soorten zijn alleen dankzij ­bescherming niet meer ernstig bedreigd”, zegt Van Grunsven. “Maar dat zie je niet terug op de rode lijst. Als iets goed werkt, lijkt het daardoor alsof het niet nodig is. Zonder tunneltjes was de das verdwenen uit Nederland of in elk geval zeldzaam. De zandhagedis is ook zo’n voorbeeld. Door te veel stikstof en weinig grazende konijnen is het duinreservaat bezig dicht te groeien. Er zijn inmiddels in de duinen veel open plekjes gemaakt, waar de hagedis eieren kan leggen. Dat is gunstig, maar wel kunstmatig. Als we ermee stoppen, gaat de populatie snel achteruit, hij is dus erg afhankelijk van bescherming.”

Politiek spel

Het Europese konijn is momenteel ernstiger bedreigd dan de reuzenpanda, zegt Van Grunsven. “Er zijn veel meer konijnen dan panda’s, maar ze gaan ernstig achteruit.” De reuzenpanda is juist weer een soort die niet meer ernstig bedreigd is, maar nog wel erg afhankelijk van ­bescherming. “Er was discussie over of hij van de rode lijst af kon. Eigenlijk wil je dat niet, maar je wilt ook niet dat er een politiek spel achter zit. In elk geval mogen we niet stoppen met de bescherming.”

Vooral voor de langere termijn is het vaak lastig in te schatten hoe een soort het gaat doen, met of zonder maatregelen. “Er is altijd een ideaalbeeld, maar je moet ook kijken wat realistisch is. In een groot deel van India zullen ze niet zitten te wachten op weer overal tijgers. Dat is begrijpelijk, als je ziet hoeveel discussie hier al is over de wolf. Belangrijk is dat de groene lijst laat zien dat wat we doen helpt. Als je alleen naar de rode lijst kijkt, lijkt de natuurbescherming soms zinloos. De groene lijst geeft een positieve insteek, laat zien wat er al is bereikt en wat nog mogelijk is.”

Lees ook:

De groene lijst geeft een positieve draai aan de sombere rode lijst

Naast de rode lijst van bedreigde soorten introduceert, de internationale unie voor natuurbehoud, IUCN de groene lijst, die laat zien of bescherming helpt. Ook is er nu een methode om de impact van de mens op de biodiversiteit te meten.

Door stropers en gebrek aan land staan Afrikaanse olifanten nu op de rode lijst

De Afrikaanse bosolifant en de savanneolifant staan beide op de nieuwe rode lijstvan internationaal bedreigde soorten. De lijst werd donderdagmiddag bekendgemaakt.

Het gaat beter met de panda: ook China ziet het dier niet meer als een bedreigde soort

Ook China ziet de reuzenpanda nu als een kwetsbare en niet meer als een bedreigde diersoort. Bij het laatste onderzoek bleek het aantal panda’s gestegen naar 1800. De reuzenpanda komt alleen nog maar voor in China.

Het gaat niet goed met de haas en het konijn: ze staan voor het eerst op de Rode Lijst

De otter is terug in Nederland, en niet langer bedreigd. Maar haas en konijn staan voor het eerst op de Rode Lijst. Ook met egel en eekhoorn gaat het niet goed.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden