De meerderheid van die ijsrivieren eindigt in zee. En daar brokkelt het ijs langzaam af, een eindeloze stroom kleine ijsbergjes achterlatend.

ReportageSpitsbergen

Het is zó mooi op Spitsbergen, dus blijf weg

De meerderheid van die ijsrivieren eindigt in zee. En daar brokkelt het ijs langzaam af, een eindeloze stroom kleine ijsbergjes achterlatend.Beeld Rob Buiter

Deze zomer voer een schip met vijftig wetenschappers en evenzoveel toeristen rond Spitsbergen om het veranderende klimaat te onderzoeken. Deel 5 (slot) van een serie: ook de eigen impact op het milieu was onderwerp van onderzoek. ‘Moeten we dit wel willen, zo’n reis naar het Arctisch gebied?’

Rob Buiter

Het landschap van Spitsbergen is overweldigend. Het zee-ijs mag dan al in juli, veel eerder dan normaal, naar het uiterste noorden zijn teruggetrokken, een groot deel van de archipel wordt alsnog permanent bedekt door kilometerslange gletsjers. De meerderheid van die ijsrivieren eindigt in zee. En daar brokkelen het ijs langzaam af, een eindeloze stroom kleine ijsbergjes achterlatend.

Op een dag dat de passagiers van het expeditieschip de MV Ortelius door een overmaat aan – levensgevaarlijke - ijsberen niet het land op kunnen om onderzoek te doen, biedt de expeditieleiding als alternatief een ‘zodiac-cruise’ aan langs het drijvende ijs aan de mond van de gletsjer Negribreen. Voor de meeste opvarenden wordt het een hoogtepunt van hun bezoek aan Spitsbergen.

“Ik ben ook wel besmet met het poolvirus”, erkent de Tilburgse hoogleraar natuurbeschermings- en waterrecht, tevens de aanstaande directeur van het Arctisch Centrum van de Rijksuniversiteit Groningen, Kees Bastmeijer. “Dit is een prachtig gebied waar je naar terug wilt blijven komen.”

Maar op deze reis komt de jurist toch vooral met een professionele interesse. “Ik ben als onderzoeker en adviseur betrokken bij de bescherming van Antarctica”, vertelt hij. “Nederland is één van de 29 landen die op grond van het Antarcticaverdrag gezamenlijk Antarctica beheren. We moeten binnen dat verdragssysteem ook afspraken zien te maken over een eventuele regulering van het toerisme op en rond het Zuidpoolgebied, maar dat is met zoveel landen niet eenvoudig omdat alle 29 met een besluit moeten instemmen. Vandaar dat ik hier wil kijken hoe de Noorse overheid, waar Spitsbergen onder valt, de zaken heeft geregeld.”

Schone zolen om verspreiding exotische plantenzaden te voorkomen

Veel zaken blijken, al dan niet in samenwerking met de organisatie van touroperators AECO, aandacht van de overheid te krijgen. Zo wordt iedereen opgeroepen bagage en vooral schoenzolen schoon te maken voor een bezoek aan het Arctisch gebied, om zo de verspreiding van exotische plantenzaden of insecten te voorkomen, al is daar geen enkele controle op.

Ook zijn bepaalde gebieden afgesloten voor toerisme. Vanwege de sterke groei van dat toerisme liggen er bovendien voorstellen op tafel om de regels verder aan te scherpen. Wanneer deze worden aangenomen mogen nog maar 42 gebieden worden bezocht, mogen schepen in beschermde gebieden maximaal tweehonderd passagiers hebben, is het gebruik van drones in beschermde gebieden verboden en gelden er scherpere afstandseisen voor ijsberen (minimaal een halve kilometer afstand bewaren) en andere soorten.

Toeristen wordt gevraagd hun schoenzolen schoon te maken, voor ze het land betreden. Beeld Rob Buiter
Toeristen wordt gevraagd hun schoenzolen schoon te maken, voor ze het land betreden.Beeld Rob Buiter

“Zeker die beperkingen van het toerisme ten aanzien van te bezoeken gebieden en te ondernemen activiteiten zijn op Antarctica een lastig punt”, weet Bastmeijer. “Tot nu toe wordt er heel veel toegestaan op het zevende continent. Als jij bedenkt dat je op alle continenten een marathon op klompen wil lopen, wil heli-skiën of op een motor wil crossen, dan is dat nog niet verboden. In 2013 is bijvoorbeeld de band Metallica, op hetzelfde schip als waar wij nu op varen, naar Antarctica gereisd voor hun Freez ’em All-tour. Met een bescheiden publiek en in silent-discostijl, dus met koptelefoons, maar toch.”

Meer dan honderdduizend toeristen

Antarctica blijkt ook op andere toeristen – met een voldoende gevulde beurs – een enorme aantrekkingskracht uit te oefenen. Vóór corona trok Antarctica jaarlijks al 74.000 toeristen. Na een tijdelijke dip is de verwachting dat dit jaar de honderdduizend ruimschoots gepasseerd zal worden.

In 1991 is in het Milieuprotocol onder het Antarcticaverdrag afgesproken dat het continent ‘een natuurreservaat moet zijn ten dienste van vrede en wetenschap’. “Maar het is lastig om daar juridisch grip op te krijgen”, stelt jurist Bastmeijer. “Er zijn met name zorgen om de optelsom van effecten. Mensen nemen vreemde plantenzaden mee, er is druk op de biodiversiteit en de rust van de dieren, steeds meer ongerepte plaatsen worden bezocht. Die cumulatieve effecten zijn lastig met wetten op te lossen.”

In zowel het Arctisch als het Antarctisch gebied hebben de verenigde touroperators al wel veel maatregelen afgesproken en een goed excuus bedacht voor de wassende stroom toeristen. Bezoekers worden ambassadeurs van het gebied.

“Ook dat is een lastige”, vindt Bastmeijer. “Wat moeten die ambassadeurs concreet zeggen of doen om voortaan de kwetsbare natuur te beschermen? Wij mensen blijken onszelf maar moeilijk dingen te kunnen ontzeggen. Ons feitelijke gedrag past vaak niet bij ons waardepatroon. En wie ben ik om tegen een ander te zeggen: Ik ben er geweest, ik heb gezien dat het kwetsbaar is, ik ben ambassadeur geworden, dus nu mag jij niet? Uiteindelijk kan alleen een overheid, of in het geval van Antarctica 29 overheden, die grenzen stellen.”

Bastmeijer wil het ambassadeurschap zeker niet meteen als schaamlap bij het grofvuil gooien. “Je zou eerst eens serieus moeten kijken of het gedrag van mensen daadwerkelijk verandert door een bezoek aan dit soort kwetsbare gebieden.” En dat is precies wat een groep sociale wetenschappers van de universiteit in Groningen aan boord van de Ortelius wil doen. De honderd opvarenden, exclusief de vijftig man bemanning, zijn tijdens deze expeditie onderdeel van een pilot om te zien hoe een bezoek aan Spitsbergen de gevoelde opvattingen en het handelen van mensen beïnvloedt.”

‘We vragen ook welke foto’s mensen delen’

“Toerisme heeft hoe dan ook impact”, weet hoogleraar omgevingspsychologie Linda Steg van de Rijksuniversiteit Groningen. “Maar met een enquête voor en na de expeditie willen we onderzoeken hoe een bezoek aan dit indrukwekkende gebied het gedrag van mensen verandert. We vragen ook welke foto’s mensen delen. Zijn dat vooral de mooie plaatjes van de gletsjers, of ook van het plastic dat zelfs hier op de kusten aanspoelt?”

null Beeld Rob Buiter
Beeld Rob Buiter

“We kijken ook specifiek naar de rol van gidsen”, vult haar collega Zdenka Sokolícková aan. “Wat is de boodschap die zij overbrengen? Zij zijn de eersten die gedragsverandering teweeg kunnen brengen. Hier op Spitsbergen hanteren ze bijvoorbeeld de slogan: Laat niets achter, zelfs geen voetafdrukken. Wanneer je op de dunne, natte en kwetsbare laag planten boven de permafrost loopt, duurt het soms letterlijk jaren voor je voetafdrukken weer onzichtbaar zijn geworden. Pakken mensen die boodschap van de gidsen op? En verandert dat ook hun houding naar anderen?”

Sociaal wetenschapper en zelf ook arctisch gids Annette Scheepstra van de Rijksuniversiteit, rekent wat dat betreft nog het meest op de impact van invloedrijke toeristen. “Onlangs is journaliste Bernice Notenboom bijvoorbeeld met een groep directeuren van grote bedrijven naar het Arctisch gebied gereisd. Wanneer zij hun gedrag in de directeurskamer vervolgens ook veranderen, dan kan dat écht een groot verschil maken”, zo hoopt Scheepstra.

‘Het massatoerisme staat me steeds meer tegen’

Onder de andere gidsen blijkt de impact van het toerisme ook een levendig gespreksonderwerp, vertelt de expeditieleider van Oceanwide Expeditions aan boord van de Ortelius, Jan Belgers. “Ik heb voor mijzelf besloten dat ik niet meer naar Antarctica wil. Misschien vind je dat makkelijk, omdat ik er inmiddels vaak ben geweest. En ja, het heeft voor een deel ook te maken met het gegeven dat ik het Arctisch gebied rond Spitsbergen gewoon mooier vind. Maar het massatoerisme, zoals dat nu op Antarctica aan het ontstaan is, dat staat mij ook echt steeds meer tegen, net als de lange vliegreis naar Argentinië. Daar wil ik dus ook geen deel meer van uitmaken.”

Zijn collega-gids op deze reis, Karolina Baelum – geboren en getogen in het Arctisch gebied en met man en kind de helft van het jaar in afzondering wonend in een jagershut – houdt wat dat betreft haar hart vast voor de ontwikkelingen rond Spitsbergen. “Naast het relatief kleinschalige toerisme met schepen als de Ortelius, zien we steeds meer grote cruiseschepen met soms wel tweeduizend toeristen voor een dagje aanmeren in Longyearbyen, waar ook iets meer dan tweeduizend mensen wonen. Die toeristen vragen zich vervolgens echt af waar ze zijn. ‘Het is woensdag, dus dit is Spitsbergen?’ Ze struinen met z’n allen het dorp in, scoren een koelkastmagneet met een ijsbeer erop en zijn weer weg. Dat soort toerisme brengt het gebied echt helemaal niets goeds.”

Tom Huizer, van de Stichting Arctic Explorer biedt misschien nog wel het meeste hoop tijdens deze trip. Hij vaart op de zodiac-cruise langs de gletsjer rond met een 3D-cameraatje aan een lange selfie-stick. ’s Avonds aan boord laat hij zien hoe zijn stichting de komende maanden scholieren met hun eigen telefoon in een eenvoudige VR-bril naar het Arctisch gebied laat kijken. “Op deze manier kan letterlijk iedereen de impact van klimaatverandering op dit gebied ervaren zonder er zelf ook maar één voetstap achter te laten.”

Lees ook andere verhalen in deze serie over onderzoekers op Spitsbergen:

De koude toendra is de perfecte vrieskist voor de geschiedenis van rendieren

Deel 4: De Frans-Vlaamse bioloog Mathilde le Moullec zag dat de rendieren op Spitsbergen misschien tot de schaarse winnaars van het veranderende klimaat horen.

De noordpool is eerder een afvoerputje dan een maagdelijk landschap

Deel 3: plasticrapers op het strand, maar ook de analyse van kwik in de bodem laten zien dat het Noordpoolgebied lang niet zo ongerept is als gedacht.

In dit meertje op Spitsbergen vind je duizenden jaren aan klimaatverandering terug

Deel 2: drie aardwetenschappers zoeken gegevens in de modder op de bodem van een klein meertje naar het klimaat van de afgelopen vierduizend jaar.

Ko de Korte is verslingerd aan het poolgebied. ‘Zo jammer dat het landschap waar ik van houd verdwijnt’

Deel 1: Eén van de laatste nog levende nestors van het Nederlandse poolonderzoek, Ko de Korte. Hij bezocht opnieuw Spitsbergen, de plek waar hij in 1968 meer dan een jaar ijsberenonderzoek deed.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden