RecensiesVogelboeken

Gemummificeerde vogels en een uilenavontuur

In de tweeduizend hoeden tellende collectie van Tiny Meihuizen bevinden zich een aantal exemplaren met vogel. De vogels zijn opgezet en de veren soms geverfd. Tot in de jaren vijftig werden deze hoeden gedragen.  Beeld Jorgen Caris
In de tweeduizend hoeden tellende collectie van Tiny Meihuizen bevinden zich een aantal exemplaren met vogel. De vogels zijn opgezet en de veren soms geverfd. Tot in de jaren vijftig werden deze hoeden gedragen.Beeld Jorgen Caris
Koos Dijksterhuis

Hoe is de manier waarop mensen met vogels omgingen door de millennia heen veranderd? De Engelse schrijver en hoogleraar gedragsbiologie Tim Birkhead gaat twaalfduizend jaar terug in de tijd, met zijn boek Vogels en wij. Er verschijnen veel boeken over de verhouding tussen de mens en de natuur, maar Birkhead schrijft er meeslepender over dan menig andere natuurhistoricus; hij is een goede verteller.

Hij begint met de oertijd maar zapt algauw door naar het oude Egypte, waar Franse en Britse schatgravers vier miljoen (!) sarcofagen met gemummificeerde vogels ontdekten, vooral heilige ibissen. De schatgravers verdienden eraan door de duizenden jaren bewaarde vogellijken te verpulveren en als mest te verkopen.

Auteur en hoogleraar gedragsbiologie Tim Birkhead. Beeld Miriam Birkhead
Auteur en hoogleraar gedragsbiologie Tim Birkhead.Beeld Miriam Birkhead

De Grieken en Romeinen die daarop volgden, hadden weinig op met de heilige status die vogels in Egypte hadden. Ze zagen vogels meer als onderzoeksobject, en bestudeerden ze – niet om de goden gunstig te stemmen – maar om de natuur te begrijpen. Aristoteles wilde al in de vierde eeuw voor Christus de natuur begrijpen en beschrijven. De Romein Plinius deed zelf geen onderzoek, maar verzamelde bestaande kennis over de natuur en schreef daarover.

De invloed van de kerk

Het beginnende natuuronderzoek in de klassieke tijd werd in de kiem gesmoord door de christelijke kerk. Rond het jaar 200 was die kerk daarvoor machtig genoeg. Er mocht slechts in religieuze termen over de natuur worden gesproken. Kennelijk vreesden vooraanstaande christenen dat onderzoeksresultaten in strijd konden zijn met christelijke dogma’s. Het is ontluisterend dat de kerk eeuwenlang kennisvergaring tegenhield.

De nieuwsgierigheid liet zich echter niet oneindig tegenhouden en de duistere Middeleeuwen weken voor de renaissance, de wedergeboorte van klassieke denkwijzen. Onderzoekers veroverden terrein, ontleedden dieren en zagen de gelijkenis met mensen. Ook vogels bleken er van binnen net zo benig en bloederig uit te zien als de mens.

In de zeventiende eeuw verzon de filosoof Descartes een truc om de mens als de kroon der schepping te behouden: Dieren waren volgens hem door instincten aangedreven machines die geen gevoel kennen. Emoties waren voorbehouden aan mensen. Dieren konden dus zonder verdoving opengesneden en bestudeerd worden, hoe ze ook gilden en spartelden, want ze hadden toch geen gevoel.

Geen enkele empathie

Het duurde na Descartes drie eeuwen voordat mensen enige empathie voor vogels ontwikkelden. Birkhead beschrijft de jacht met valken, netten en geweren, waarbij miljoenen vogels werden gedood, vaak voor de lol. Vogelbescherming was er hooguit om doelwitten en jachttrofeeën te behouden.

Dat miljoenen vogels als versiering op dameshoedjes eindigden, luidde begin twintigste eeuw het begin in van vogelbescherming uit vogelliefde. Dat jagers vanuit bootjes per persoon tienduizenden zeevogels uit hun broedkolonies schoten, om ze op de rotsen en in zee te laten wegrotten, leidde eveneens tot verontwaardiging.

Wetenschappelijk onderzoek hield in: doodmaken en in musea opbergen van vogels. De miljoenen balgen – geprepareerde vogelhuiden – die nog altijd in musea liggen, hebben wel wetenschappelijke waarde, maakt Birkhead duidelijk, al was het maar om veranderingen in uiterlijke kenmerken te kunnen bestuderen. En om uitgeroeide soorten te kunnen bekijken, zij het in gebalgde vorm.

In de twintigste eeuw kwam dankzij legendarische biologen als Niko Tinbergen en Konrad Lorenz het onderzoek naar gedrag, ecologie en evolutie van vogels op gang, het vakgebied van Birkhead zelf. Hij promoveerde in Oxford op zeekoetengedrag. Vogels en Wij is soepel leesbaar, zoals we dat gewend zijn van zijn eerdere vogelboeken. Het enige minpunt is dat Birkhead zijn grote wetenschapshistorische kennis iets te weinig zeeft, wat soms leidt tot te veel details, namen en gebeurtenissen.

Tim Birkhead - Vogels en wij, 12.000 jaar gemeenschappelijke geschiedenis. AtlasContact, €36,99.

Uilen van het eeuwige ijs, door Jonathan Slaght Beeld
Uilen van het eeuwige ijs, door Jonathan Slaght

Uilenavontuur in bevroren bossen

In Uilen van het eeuwige ijs schrijft de Amerikaanse bioloog Jonathan Slaght over zijn zoektocht naar Blakistons visuilen. Blakistons visuilen zijn de grootste uilen ter wereld, groter dus dan oehoes en sneeuwuilen. Toch zijn ze moeilijk in het vizier te krijgen. Zoals dat uilen betaamt leven ze ’s nachts, en bovendien in de nauwelijks begaanbare en afgelegen bossen van het Russische verre oosten.

Daarbij zijn ze zeldzaam, schuw en hebben ze een verenkleed in dezelfde kleur als de stammen van de holle woudreuzen waarin ze nestelen. Slaght brengt meerdere winters door in Primorski, de Russische deelstaat aan de Japanse Zee die achter Chinees Mantsjoerije naar Noord-Korea haakt. De noordgrens van dit gebied is de rivier de Amoer, waarnaar de amoertijger en amoerpanter zijn genoemd. Die hebben enige status als beschermd roofdier, terwijl de zeker zo zeldzame visuil vogelvrij is.

In de winter zijn de wouden bevroren en enigszins beloopbaar. Rivieren worden dan door houtvesters, jagers en andere bewoners gebruikt als wegennet. Slaght ontdekt dat de vogels overwinteren langs visrijke rivieren waar wakken openblijven als gevolg van uit de bodem opborrelende chemicaliën. Samen met Russische ornithologen snort hij de uilen op, door mogelijk geschikte gebieden tegen de avond te bezoeken en te letten op de duetten die de uilenparen korte tijd laten horen, voordat ze op jacht gaan.

Vervelende rugzakjes

Het vangen en zenderen blijkt geen gemakkelijke opgave. Als de onderzoekers de beproefde methoden met vallen en netten vergeefs hebben geprobeerd, ontdekken ze een even eenvoudige als doeltreffende vangmethode. Het komt neer op een kratje vis in ondiep rivierwater.

Het zenderen van de dieren is ook al een heel gedoe, omdat ze zeer behendig blijken te zijn in het lospeuteren of kapotbijten van hun als rugzakjes omgegorde zenders. Toch lukt het na een paar jaar de gangen van de mysterieuze uilen na te gaan. En natuurlijk blijken die uilen last te hebben van mensen, nog afgezien van de vogelonderzoekers zelf met hun hinderlijke rugzakjes.

Het Russische houtwinningsbedrijf legt wegen aan, waarlangs behalve Slaght en consorten ook stropers en andere mensen het voorheen ondoordringbare woud inrijden. Er worden uilen doodgereden en illegaal afgemaakt. Na overleg met dat bedrijf krijgen de uilenmannen het voor elkaar dat het houtbedrijf onnodig geworden wegen afsluit met een wal aarde en bovendien dat ze enorme, potentiële nestbomen laten staan. Met de grootste ontbosser, het Koreaanse Hyundai, is dat niet te regelen. Dat bedrijf komt plotseling, en gaat na korte tijd weer weg, een nietsontziende en onafzienbare kaalslag achterlatend.

In de bek van een tijger

Het uilenonderzoek speelt zich af in ijzige winters in de Russische bossen, in blokhutten levend van lokale deegwaren, vis en wodka, wat een sfeertje geeft à la Jack Londons wildernisboeken. De wonderlijke types die ze tegenkomen hebben zich vaak niet voor niets zover teruggetrokken.

Sommige van die types hebben dingen gedaan die de overheid dan wel de plaatselijke penoze niet zinden. Schrijnend is het geval van de dochter die haar vader zoekt, die na een dagje vissen niet is thuisgekomen. Ze treft hem aan in de bek van een tijger die net ’s mans hoofd aan het verbrijzelen is.

Het drama brengt onvermijdelijk een leger schietgrage mannen op de been, terwijl amoertijgers extreem schuw en zeldzaam zijn, vrijwel nooit gezien worden en nog zeldzamer een mens aanvallen. Maar deze blijkt hondsdolheid te hebben.

Er verschijnen veel boeken met een hoog terug naar de natuur-verlangen maar Uilen van het eeuwige ijs is een wel heel prettig leesbaar, meeslepend boek. Het is een vogelmonografie en avonturenverhaal in een.

Jonathan C. Slaght - Uilen van het eeuwige ijs, een zoektocht naar de grootste uil ter wereld. AtlasContact, €24,99.

Lees ook:

Vogel op het hoofd: cultuur of natuur?

Een bizarre hoedenmode uit de negentiende eeuw leidde tot de oprichting van de Vogelbescherming. De eigenares van een opmerkelijke verzameling van die vintage vogelhoedjes is nu op zoek naar onderdak ervoor.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden