Natuurbeleid

Elke provincie vaart met stikstof een eigen koers

Boeren die met hun bedrijf stoppen, kunnen hun uitstootrechten verkopen. De vraag is of hergebruik van deze uitstoot juridisch wel toegestaan is. Beeld ANP
Boeren die met hun bedrijf stoppen, kunnen hun uitstootrechten verkopen. De vraag is of hergebruik van deze uitstoot juridisch wel toegestaan is.Beeld ANP

De provincie Overijssel geeft geen vergunningen voor bouwprojecten meer af vanwege juridische onzekerheid over stikstof. Gelderland doet dat wel. Het leidt tot frustratie bij bedrijven en wethouders. ‘Ellebogenwerk.’

Jelle Brandsma

De boerderij van Peter en Evelien van Omme in het Gelderse Otterlo grenst aan natuurgebied De Hoge Veluwe. Vanaf het erf is de ingang van het nationaal park zichtbaar. Tot vlak voor kerst had Van Omme ruim veertig melkkoeien. Nu is zijn ligboxenstal leeg, op 25 pinken en kalveren na.

Peter van Omme (63) stopt met het agrarisch deel van het bedrijf. Daarmee gaat de uitstoot van stikstof omlaag en de emissierechten verkoopt hij aan de gemeente Ede die huizen gaat bouwen in Otterlo. Een dezer dagen worden de handtekeningen gezet. “Dan is er ruimte voor de eigen inwoners die een woning zoeken, want al jaren gaan er hier geen stenen meer op elkaar”, zegt de veehouder. “Wij gunnen ons dorp de nieuwe woningen.”

Belangstelling voor zijn stikstofrechten was er zat, zegt hij. Vooral bouwbedrijven klopten aan. Maar steeds was zijn antwoord: “Wij zijn in gesprek met de gemeente en we verwachten dat we eruit kunnen komen.”

Voor de sfeer een klein aantal dieren

In de jaren negentig werd het bedrijf overgenomen van de ouders van Van Omme. Ook zijn opa was al veehouder op die plek. Nu het agrarisch deel weggaat, blijft hij met zijn vrouw op de boerderij wonen want zij verhuren ook een vakantiewoning, een groepsaccommodatie en een bed and breakfast. Voor de sfeer blijft er een klein aantal dieren, zegt Evelien van Omme (60). “Dat hoort hier.”

Van Omme verkoopt omdat hij ‘wat meer rust’ wil na decennia koeien melken en daarnaast ook nog ruimtes verhuren. Hij heeft vier kinderen, maar geen opvolger. Al drie jaar is hij bezig met een plan om te stoppen als boer en te leven van de inkomsten uit de verhuur. De verkoop van het recht om stikstof uit te stoten is nu onderdeel van dat plan, zegt zijn adviseur Addy Ruitenbeek van Struikhoeve Advies, gespecialiseerd in bedrijfsbeëindiging van boeren.

null Beeld Brechtje Rood, Studio Trouw
Beeld Brechtje Rood, Studio Trouw

Welk bedrag de stikstof oplevert, wil Van Omme niet kwijt. Zijn adviseur: “Je moet echt niet denken aan een schip vol geld. Het loopt zeker niet in de tonnen. Het is een kwestie van onderhandelen, maar duidelijk is dat we niet zijn gaan shoppen om de hoogste bieder te vinden. Bekend is dat bij andere projecten 50 tot 90 euro per kilo is betaald. Van Omme verkoopt 1200 kilo. Daarvan gebruikt de gemeente 70 procent want volgens regels van het Rijk moet 30 procent van de stikstofruimte vervallen om de natuur te herstellen.”

Als de natuur niet verslechtert

De vraag naar stikstofrechten is groot. De situatie in de bouw is nijpend sinds de Raad van State in 2019 een streep zette door de manier waarop vergunningen werden verleend, het Programma Aanpak Stikstof (Pas). Nederland voldeed met deze regeling niet aan de Europese habitatrichtlijn die lidstaten verplicht om de natuur te beschermen. Een vergunning mag alleen worden verleend als gegarandeerd kan worden dat de natuur niet verslechtert door stikstofuitstoot en dat was bij de Pas-regeling niet het geval.

Om te voorkomen dat er geen vergunningen meer kunnen worden verleend hebben de provincies en het Rijk een aantal nieuwe regels opgesteld. Een daarvan is ‘extern salderen’. Een ondernemer, bijvoorbeeld een boer, die zijn bedrijf beëindigt, kan het recht om stikstof uit te stoten verkopen aan de overheid (of een ander bedrijf) die stikstofruimte nodig heeft om een bouwproject te realiseren. Door van de vrijgekomen ruimte slechts 70 procent te gebruiken zou de stikstofuitstoot per saldo omlaag moeten gaan.

Het Rijk en de meeste provincies geven via deze handel in stikstofrechten vergunningen af en hopen ook de natuur te sparen. De vraag is echter of deze regels juridisch houdbaar zijn en voldoen aan de Europese habitatrichtlijn. Diverse natuurorganisaties vechten het afgeven van vergunningen aan en menen dat de handel slechts dient om bouwactiviteiten mogelijk te maken en dat de natuur nog steeds onvoldoende wordt beschermd. Rechters gaven hen al diverse keren gelijk.

Gebrek aan regie van het Rijk

Provincies gaan er verschillend mee om. Ondanks de afspraken tussen het Rijk en de provincies was Gelderland tot voor kort terughoudend, maar sinds begin februari is extern salderen daar toegestaan. Overijssel daarentegen is een paar weken geleden juist gestopt met het verlenen van vergunningen op basis van gekochte stikstofrechten vanwege de vrees dat die later vernietigd worden door de rechter.

Wethouder Peter de Pater van Ede is in ieder geval blij dat hij eindelijk woningen kan bouwen in Otterlo. “Wij doen het goed”, vindt hij. Er komt een nieuwe woonwijk en er komt per saldo minder stikstof terecht in de natuur, zegt hij. Het dorp moest lang wachten op nieuwe woningen en dat komt door gebrek aan regie van het Rijk, meent hij.

De regels waren lang onduidelijk en de juridische basis is nog steeds niet helder. Ieder provincie vaart daarom een eigen koers. Zo kocht Brabant twee jaar geleden al boerderijen her en der in Nederland om met de vrijkomende stikstofruimte projecten in de eigen provincie op te zetten. “Dat was immoreel en cowboygedrag”, vindt De Pater. Ook de Rijksoverheid bedient zich van ‘ellebogenwerk’, meent hij. Die hoeft zich niet te houden aan de voorschriften van de provincie en kocht voor de verlenging van de A15 boerderijen met stikstofruimte in Gelderland.

Lege stallen door criminelen worden gebruikt

Wethouder De Pater kan woningen bouwen omdat Gelderland sinds begin februari extern salderen toestaat. Met een paar extra regels denkt de provincie dat het verantwoord is. Zo geldt er een sloopverplichting (tenzij met de gemeente andere afspraken worden gemaakt) om te voorkomen dat lege stallen door criminelen worden gebruikt voor bijvoorbeeld xtc-productie. Het Rijks stelde vorig jaar al als voorwaarde dat de stikstofrechten alleen ingezet mogen worden binnen een straal van 25 kilometer vanaf de boer die zijn activiteiten beëindigt.

Gelderland is niet bang dat de rechter straks zegt het opnieuw inzetten van de stikstofruimte ten koste gaat van de natuur. Een woordvoerder: “De provincie doet heel veel voor de natuur. In de provincie worden bijvoorbeeld veel kalverbedrijven opgekocht om de uitstoot van stikstof naar beneden te brengen.”

Overijssel is er niet zeker van dat het extern salderen juridisch in orde is. Die provincie vreest dat vergunningen die nu worden verleend later misschien weer ingetrokken moeten worden. Aanleiding voor de twijfel in Overijssel is een uitspraak in november van de Raad van State over de aanleg van wegen bij Waalwijk. De rechter vernietigde de vergunning van het project waarbij gebruik werd gemaakt van de stikstofrechten van een opgekochte boerderij in het dorpje Drunen. Gedeputeerde Gert Harm ten Bolscher van Overijssel: “De rechter zegt: in plaats van het realiseren van infrastructuur had je de stikstofruimte die vrijkomt ook kunnen inzetten voor herstel van de natuur.”

Hoogveen en die zijn zeer kwetsbaar

Dat andere provincies, zoals Gelderland, wel vergunningen verstrekken, is voor Ten Bolscher geen verrassing. Hij wijst erop dat Overijssel de meeste natuurgebieden van Nederland heeft, waaronder 21 met de officiële en internationale beschermingsstatus Natura2000. “Een deel daarvan is hoogveen en die zijn zeer kwetsbaar. Wij moeten dus extra oppassen. Zo maakt iedere provincie een eigen afweging.”

In Overijssel liggen vijftig aanvragen te wachten op een vergunning. Het betreft vooral boeren die willen uitbreiden, en die van plan zijn stikstofruimte bij bijvoorbeeld een stoppende collega te kopen. Maar er is ook een aantal wegen dat niet kan worden aangelegd en het evenementenbedrijf dat nu is gevestigd op de voormalige vliegbasis Twenthe zit nog te wachten op een vergunning, zo meldde het dagblad Tubantia een paar weken geleden.

“Pas als wij onderbouwen dat wij goede stappen zetten op het gebied van natuurherstel en er ook sprake is van vermindering van de neerslag van stikstof in de natuur kunnen wij weer vergunningen verlenen. Dan kan de vrijkomende stikstofruimte die vrijkomt bij stoppende ondernemers worden ingezet voor nieuwe activiteiten”, zegt Ten Bolscher. “Als de rechter nu aan mij zou vragen of wij zover zijn, heb ik geen goed antwoord. Dus brengen wij de komende maanden in kaart hoe ver wij zijn met natuurherstel en het terugdringen van de uitstoot van stikstof. Als we een antwoord hebben en tevreden zijn kunnen we weer vergunningen verlenen. Daarmee kunnen wij meer zekerheid bieden aan onze ondernemers.”

Aan de bron terugdringen

Wanneer Ten Bolscher tevreden is over het terugdringen van de neerslag van stikstof, kan hij nu nog niet aangeven. “We wachten eerst het onderzoek af. We willen in ieder geval duidelijk maken dat we daadwerkelijk aan de slag zijn met zowel natuurverbetering als met het terugdringen van de neerslag van stikstof in de natuur.”

Als dat niet genoeg is, wordt de noodzaak alleen maar groter voor het kabinet om haast te maken met maatregelen die de uitstoot van stikstof aan de bron terug te dringen, in de landbouw en in andere sectoren, zegt de gedeputeerde. Vorige week stuurde de provincie daarover een 'brandbrief’ naar het kabinet. “Als de stikstof-emissie drastisch daalt en de natuur herstelt door maatregelen van het kabinet komt er ruimte om te bouwen. Nu ligt het verstrekken van vergunningen voor bouwprojecten, waarvoor extern salderen nodig is, stil in Overijssel en dat mag niet heel lang duren.”

Lees ook:

Frustratie over trage voortgang stikstofbeleid

Al bijna drie jaar sleept de stikstofcrisis zich voort. De Tweede Kamer verwacht van het kabinet eindelijk een oplossing.

In een aantal provincies vallen al bouwprojecten stil, stikstofregels zorgen voor problemen

Bouwprojecten vallen hier en daar stil. Een aantal provincies is terughoudend met het afgeven van vergunningen door uitspraken van rechters over stikstof die schadelijk is voor de natuur.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden