Visserijconflict

Eindigt dat visje in de bek van een vogel of in onze tapas? De rechter moet het zeggen

De spiering.  Beeld Jelger Herder /RAVON
De spiering.Beeld Jelger Herder /RAVON

Op verzoek van Vogelbescherming Nederland is er een voorlopige streep gezet door een vergunning voor spieringvissers op de Waddenzee. De juridische strijd om het kleine visje zal verder gaan.

Rob Buiter

Hij viel nog net niet van zijn stoel, maar enorm verbaasd was jurist Harm Dotinga wel. Op de valreep van haar visserijministerschap verleende Carola Schouten in december nog vergunningen aan vier Wieringer vissers. De minister zag er geen bezwaar in om vier schepen in de Waddenzee voor de spuisluizen van de Afsluitdijk op spiering te laten vissen.

“Enkele maanden eerder had het ministerie al een ontwerpvergunning ter inzage gelegd”, vertelt Dotinga. “Daartegen had Vogelbescherming Nederland geprotesteerd, en ook de provincie Friesland en Rijkswaterstaat hadden bezwaren.” Desalniettemin mochten de vissers in december met de juiste papieren in de kajuit gewoon uitvaren, op zoek naar spiering. Die is bedoeld voor tapas en andere gerechten op de Zuid-Europese menukaart, het kleine visje wordt in Nederland niet of nauwelijks gegeten.

Dat wil zeggen: niet door mensen. Veel vogels lusten er wel pap van. “Spieringen worden onder andere gegeten door zaagbekken, aalscholvers en sterns en ook door de dwergmeeuw. Ook lepelaars eten in de geulen van de Waddenzee wel spiering”, vertelt Dotinga op gezag van de ecologen in zijn organisatie.

Verboden vorm van visserij

De spieringvisserij op het IJsselmeer is al enkele jaren verboden, vanwege de lage visstand en de gevolgen daarvan voor de visetende vogels. Door de regels rond Natura 2000-gebieden, moet Nederland zorgen voor een ‘gunstige staat van instandhouding’ voor onder andere de visdieven rond het IJsselmeer. Dat betekent dat er voldoende voedselaanbod voor deze vogels moet zijn.

Aan de andere kant van de Afsluitdijk, op de Waddenzee, kon tot twee jaar terug evenwel nog vrijelijk op spiering worden gevist. Dat ging om omvangrijke vangsten, totdat Vogelbescherming met succes bij het visserijministerie betoogde dat ook daarvoor een vergunning dient te worden aangevraagd, vanwege de regels van de Wet Natuurbescherming.

Vier Wieringer vissers vroegen daarop zo’n vergunning aan, in eerste instantie dus met succes. Zij leverden bij hun aanvraag een zogeheten Natuurtoets in, waarin het onderzoeksbureau ZiltWater namens hen stelde dat de hoeveelheid spieringen die vanuit de Waddenzee naar het IJsselmeer zouden trekken, verwaarloosbaar zou zijn.

Niet wetenschappelijk hard te maken

In die natuurtoets halen zij visonderzoeker Joep de Leeuw, van Wageningen University & Research aan, maar die zegt desgevraagd niet gelukkig te zijn met de manier waarop hij is geciteerd. “In een eerder onderzoek heb ik inderdaad geconcludeerd dat het niet wetenschappelijk hard te maken is wat de hoeveelheid spiering die naar het IJsselmeer trekt om te paaien betekent voor de visstand. Maar ik heb toen ook geconcludeerd dat het in jaren waarin er weinig spieringen in het IJsselmeer aanwezig zijn, zeker niet uit te sluiten is dat de intrek vanuit de Waddenzee wél een wezenlijke bijdrage levert.” Dit jaar is zo’n mager spieringjaar.

De spuisluizen in de Afsluitdijk bij Den Oever. Als de sluizen opengaan om water uit het IJsselmeer op de Waddenzee te lozen, zwemmen spieringen het IJsselmeer in. Beeld ANP
De spuisluizen in de Afsluitdijk bij Den Oever. Als de sluizen opengaan om water uit het IJsselmeer op de Waddenzee te lozen, zwemmen spieringen het IJsselmeer in.Beeld ANP

Vogelbescherming Nederland liet op zijn beurt een literatuurstudie doen door visonderzoekers van het bureau ATKB. Die kwamen tot een vrij concrete conclusie, vertelt onderzoeker Jochem Hop. “Uit eerdere metingen voor de spuisluizen bij Den Oever en Kornwerderzand konden wij berekenen dat er in 2014 ongeveer 4 ton aan spierinkjes vanuit de Waddenzee naar het IJsselmeer trok. Dat waren 5 miljoen visjes. In 2018 waren dat zelfs 16 miljoen, gemiddeld iets grotere visjes, samen 28 ton. Die intrek is mede te danken aan het ‘visvriendelijke spuibeheer’, dat Rijkswaterstaat hanteert. Ze zetten de spuisluizen in de Afsluitdijk al open als het water in de Waddenzee nog nèt hoger staat dan in het IJsselmeer. Daardoor kunnen trekvissen als de spiering naar het zoete water zwemmen. ’s Nachts worden de scheepssluizen ook af en toe geschut om vissen naar binnen te laten. Zelfs als er geen schepen zijn.”

Impressie van de vismigratierivier in de Afsluitdijk nabij de sluizen van Kornwerderzand. Beeld
Impressie van de vismigratierivier in de Afsluitdijk nabij de sluizen van Kornwerderzand.

Juist vanwege dat ‘visvriendelijke spuibeheer’, maakte Rijkswaterstaat in het najaar bezwaar tegen de vergunning die het ministerie wilde verlenen voor het wegvangen van de spieringen voor de ingang van de spuisluizen, denkt jurist Dotinga van Vogelbescherming. “En ook de provincie Fryslân maakte bezwaren, omdat die een van de investeerders is in een ‘vismigratierivier’ in de Afsluitdijk. Je kan natuurlijk niet aan de ene kant de vismigratie willen stimuleren, terwijl je aan de andere kant de vissen die bij de voordeur liggen te wachten, weg laat vangen.”

Belangrijke prooi

Ondertussen staat er voor de vogels rond het IJsselmeer echt wat op het spel, zegt ook ecoloog Jan van der Winden. In opdracht van Vogelbescherming schreef hij een contra-expertise bij de Natuurtoets van de vissers. “Met camera’s bij de nesten zien wij dat de spiering een belangrijke prooi is voor visdieven. Voor zwarte sterns die vlak vóór de trek naar het zuiden massaal rond het IJssel- en Markermeer komen bijtanken, is de spiering zelfs de hoofdprooi. Sinds de aanleg van de Afsluitdijk is de intrek van deze vissen natuurlijk enorm beperkt. Dan is het wel heel vreemd dat je uitgerekend vlak voor het paaiseizoen de geslachtsrijpe vissen wegvangt die bij de sluizen naar binnen proberen te komen. Die spieringen zijn voedsel voor vogels en grotere vissen, maar ze gaan zich ook voortplanten in het IJsselmeer. De jonge spieringen kunnen bijdragen aan een betere visstand in het IJssel- en Markermeer. En dan heb je het nog niet eens over de waarde van de vissen voor het ecosysteem in de Waddenzee”, voegt Van der Winden daaraan toe.

Na de schorsing van hun vergunning door de voorzieningenrechter mogen de Wieringer vissers tot 15 maart 2022 in ieder geval niet meer vlak voor de spuisluizen, in de zogeheten spuikommen, vissen. Op andere plekken langs de Afsluitdijk mag dat nog wel. Maar voor jurist Dotinga van Vogelbescherming is het glas voor dit moment toch eventjes halfvol. Oud-visserijminister Schouten verwijt hij uiteindelijk niets. “Ik geloof niet dat zij dit er persoonlijk heeft doorgedrukt, op het eind van haar tijd bij LNV. Ik geloof veel meer dat het een cultuurprobleem is bij dit ministerie. Ambtenaren hebben het gevoel dat ze een aangevraagde vergunning niet kunnen weigeren, tenzij daar heel concrete juridische bezwaren tegen bestaan. Die cultuur moet veranderen. Tegenover de belangen van in dit geval de vissers moet uit voorzorg een veel duidelijker belang van de natuur komen te staan.”

Vogelbescherming Nederland voert later dit jaar mede namens de Coalitie Wadden Natuurlijk een beroepsprocedure tegen de vergunning voor de Wieringer vissers. Of de rechter dan met dat voorzorgprincipe wil meegaan, zal moeten blijken. Dotinga: “Hopelijk komt er voor 15 september, wanneer het volgende spieringseizoen van start gaat, een uitspraak. Zo niet, dan stappen we opnieuw naar de voorzieningenrechter om de vergunning aan te vechten.”

Teleurgesteld

Namens de vier betrokken vissers zegt woordvoerder Gertjan Wiegman, voorzitter van de Producentorganisatie Wieringen, teleurgesteld te zijn in de uitspraak van de rechter. “Het is bijzonder kleinschalige visserij en bovendien doen de vissers ook monitoring voor het onderzoek naar de spieringstand.”

“Maar als de vissers graag willen helpen bij het onderzoek”, reageert jurist Dotinga van Vogelbescherming, “dan hadden ze een onderzoeksvergunning aan moeten vragen. En geen vergunning voor commerciële visserij.”

Lees ook:

Midden in de Noordzee ligt een fonkelnieuw beschermd vogelgebied: de Bruine Bank

Een zandbank in de Noordzee is door minister Carola Schouten van natuur aangewezen als Natura 2000-gebied voor zeevogels. De Vogelbescherming wil meer.

Vier littekens? Dat moet L045R038 zijn!

Onderzoeker Frank Zanderink weet precies hoe hij bruinvissen kan herkennen

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden