Joost van der Sijp bij een kar vol darmnietmachines in zijn recyclehal in Utrecht.

ReportageRecycling

Deze chirurg kan niet langer aanzien dat ziekenhuisinstrumenten na één operatie worden vernietigd

Joost van der Sijp bij een kar vol darmnietmachines in zijn recyclehal in Utrecht.Beeld Werry Crone

Ziekenhuizen zijn goed voor 7 à 8 procent van de Nederlandse CO2-uitstoot. Een deel daarvan is afval dat na één keer gebruik naar de verbrandingsoven gaat – van tangetjes, pincetten en blauwe doeken tot specialistische instrumenten. Joost van der Sijp (63) vindt het tijd voor verandering.

Maarten van Gestel

In zijn dertig jaar als oncologisch chirurg heeft Joost van der Sijp ze al duizenden keren in zijn handen gehad: de medische staplers om darmen van patiënten mee dicht te nieten. “Of om een verbinding tussen twee darmen te maken”, zegt hij er droogjes bij. De Haagse chirurg laat het instrument zien. Het lijkt een beetje op een kruising tussen een lijmpistool en een elektrische tandenborstel en kost tussen de 400 en 900 euro.

Maar elke keer dat Van der Sijp weer een darmoperatie heeft afgerond, verdwijnt dit kostbare en complexe nietpistool bij het ziekenhuisafval. Steeds als hij de operatiekamer uitloopt, ziet hij buiten 7 of 8 vuilniszakken staan, met al het materiaal dat na één operatie wordt verbrand. “Elke keer denk ik weer: Mijn hemel, wat een hoeveelheden afval produceren we hier.”

Nu loopt Van der Sijp in zijn eigen fabriekshal in Utrecht naar een grote metalen kar vol darmnietmachines, zo’n tweehonderd in totaal. Deze zijn hier net aangekomen, legt hij uit, van een aantal ziekenhuizen die net zoals hij toe willen naar een toekomst waarin dit soort gereedschap niet langer verbrand wordt. Van der Sijp besloot zelf een recyclebedrijf te beginnen, Greencycl, naast zijn werk als chirurg in het Haaglanden Medisch Centrum. Hij runt het samen met een distributeur van medische spullen, een specialist op het gebied van steriliseren van ziekenhuismateriaal en een universitair docent sustainable surgery aan de TU Delft. “Ons doel is om al die wegwerpinstrumenten die worden verbrand in te zamelen en om te smelten, zodat er nieuwe producten van gemaakt kunnen worden die daadwerkelijk in het ziekenhuis te gebruiken zijn.”

En waar de chirurg nu nog een rondleiding geeft door de relatief bescheiden Greencycl-faciliteiten op een bedrijventerrein, is het einddoel van de vier compagnons duidelijk: “Deze week komt de burgemeester van Utrecht langs, om te kijken of de gemeente en provincie ons kunnen helpen met het vinden van bouwgrond voor een grote centrale. Want over twintig jaar willen wij het grootste circulatiebedrijf zijn voor alle ziekenhuizen van Nederland.”

Schaartjes en tangetjes worden vaak na één operatie vernietigd. In een soort wasmachine worden ze nu gesteriliseerd, om ze daarna om te smelten tot nieuwe ziekenhuisinstrumenten.  Beeld Werry Crone
Schaartjes en tangetjes worden vaak na één operatie vernietigd. In een soort wasmachine worden ze nu gesteriliseerd, om ze daarna om te smelten tot nieuwe ziekenhuisinstrumenten.Beeld Werry Crone

‘Ik heb het voor de volgende generatie verkloot’

Zijn collega-chirurgen vinden hem misschien gekke henkie – hier elke vrijdag in zijn eigen recyclehal, een paar jaar voor zijn pensioen. Maar dat kan Van der Sijp niet schelen. “Laat me heel eerlijk zijn: ik heb het voor de volgende generatie verkloot. Ik kom van een generatie die nooit over het milieu heeft nagedacht. Dus als mijn legacy kan zijn om maar een heel klein steentje bij te dragen door de zorg in Nederland groener te maken en de CO2-uitstoot te verminderen, dan heb ik in ieder geval een beetje verantwoordelijkheid genomen voor de teringzooi die we hebben achtergelaten.”

Die teringzooi is groot, zegt Van der Sijp. Een leek verwacht misschien niet dat de metalen tangetjes en schaartjes waarmee operaties uitgevoerd worden, na één keer gebruik vaak vernietigd worden. Toch draait de ziekenhuismaterialenwereld anno 2022 grotendeels rondom wegwerpproducten. Vorig jaar liet kunstenares Maria Koijck in een spraakmakende video al zien dat ze met al het afval van haar borstkankeroperatie de vloer van een sportzaal kon vullen. “Elke dag rijden vanuit alle ziekenhuizen in Nederland nu busjes vol medische spullen naar een speciaal verbrandingscentrum in Dordrecht”, legt Van der Sijp uit. “De verbranding kost veel energie – en er komt ook nog veel CO2 bij vrij.”

Kunstenares Maria Koijck maakte een video over al het afval van haar borstkankeroperatie.

Waarom werken ziekenhuizen dan met zoveel wegwerpinstrumenten? In de jaren zestig en zeventig bestond er nog geen mechanische apparatuur om een darm mee te dichten. “Dat werd met de hand gedaan.” In de loop van de jaren tachtig kwamen er steeds meer apparaten waarmee dokters bijvoorbeeld konden nieten, weefsel op een betere manier konden opereren en kijkoperaties konden uitvoeren. “Die apparaten hebben opereren veiliger, beter en sneller gemaakt.” Van der Sijp heeft die medische revolutie deels met eigen ogen meegemaakt, en zou ook altijd voor het instrument kiezen dat de slagingskans van een operatie met enkele procenten verhoogt. “Dat is in de zorg het allerbelangrijkst.”

Van herbruikbaar naar wegwerp

Maar in die ontwikkeling van instrumenten heeft de industrie gaandeweg de omslag gemaakt van herbruikbaar operatiegereedschap, naar wegwerpgereedschap. “Een reden was dat het relatief simpel was, omdat je altijd een steriel instrument aangeboden kreeg.” Het milieu speelde bij deze keuzes geen rol, want de beste kwaliteit van zorg voor de patiënt was prioriteit. Destijds werden wegwerpinstrumenten gezien als een positieve ontwikkeling: het gebruik van betrouwbaar instrumentarium dat altijd even schoon was, leidde tot bewezen vergroting van de kwaliteit van zorg. “En laten we eerlijk zijn: het was ook een goed verdienmodel voor de industrie. Want voor elke operatie verkopen ze nu opnieuw een instrument.”

Vreemd eigenlijk in een tijd waarin alles om verduurzaming draait, zeiden chirurg Van der Sijp en medisch instrumentendistributeur Bart van Straten van Van Straten Medical in 2018 tegen elkaar. Het viel de twee op dat veel grote industrieën volop met groene plannen bezig waren, maar dat ziekenhuizen achterliepen. “Misschien omdat dokters een apart imago hebben. Zo’n beroep waarvan veel mensen denken dat het doel altijd de middelen heiligt.”

Chirurg Joost van der Sijp smelt operatiedoeken om tot bekers.  Beeld Werry Crone
Chirurg Joost van der Sijp smelt operatiedoeken om tot bekers.Beeld Werry Crone

Van Straten en Van der Sijp wisselden van ideeën over wat beter zou kunnen. “Ik zag als chirurg wat er misgaat, hij zag het vanuit de andere kant.” In hun gesprekken kregen de twee steeds meer het idee dat ze daadwerkelijk konden bijdragen aan een oplossing, en er mogelijk ook nog wat aan konden verdienen.

Het idee van hun in 2019 opgerichte start-up Greencycl is simpel. Veel van wat nu in de operatiekamer wordt gebruikt – van tangen tot de typische blauwe doeken tot complexe instrumenten – wordt naar de speciale verbrandingsoven in Dordrecht voor besmet afval verscheept. Ziekenhuizen betalen nu om dat te laten verbranden. Met de CO2-heffingen die ziekenhuizen moeten gaan betalen, zal die prijs alleen maar stijgen, vanwege alle CO2 die vrijkomt bij het verbranden van kilo’s roestvrijstalen tangen en scharen. “Wij bieden aan om dat afval op te halen, en er hier in Utrecht nieuwe ziekenhuisproducten van te maken.”

Voor de ziekenhuizen een stap naar verduurzaming en voor Greencycl gratis grondstoffen om nieuw ziekenhuismateriaal mee te maken, waardoor het circulariteitsbedrijf ook een verdienmodel heeft. Drie jaar na de oprichting laat Van der Sijp op het kantoortje in Utrecht de eerste producten zien. Blauwe bekertjes voor patiënten, gemaakt van polypropyleen, het materiaal van de doeken waarin OK-spullen rondgaan in een ziekenhuis. “Deze herbruikbare beker is voor het Haga-ziekenhuis. Nu maken we voor hen een bak die aan de bedden van patiënten vastgeklikt kan worden, waar ze hun telefoon in kunnen doen.”

Van operatiedoeken (links) wordt een brok plastic (midden) gesmolten om er vervolgens bekers en labels van te maken. Beeld Werry Crone
Van operatiedoeken (links) wordt een brok plastic (midden) gesmolten om er vervolgens bekers en labels van te maken.Beeld Werry Crone

De chirurg strooit ook wat kleine blauwe kruisjes op tafel – die worden gebruikt om bepaalde tangen met een veer open te houden bij het reinigingsproces. En als grootste trots vooralsnog laat hij een glimmende bak zien – een ‘mand’ waarin tijdens een operatie de instrumenten klaarliggen. “Deze is 100 procent gemaakt van omgesmolten instrumenten.”

Handige producten die inderdaad in het ziekenhuis gebruikt kunnen worden, maar bepaald geen scharen en tangetjes die opnieuw scharen en tangetjes worden. Niet écht circulair dus. Waarom niet? Van der Sijp legt uit dat het ‘extreem moeilijk’ is om de markt van ziekenhuisinstrumenten te betreden. “Je loopt aan tegen patenten, extreem veel onderzoek, een kostbaar productieproces, en elk ziekenhuisinstrument moet worden goedgekeurd door medische agentschappen. Dan ben je jaren en honderdduizenden euro’s verder.” Ter indicatie: nu zoekt Greencycl een investering van enkele miljoenen euro’s om op te schalen. “Als we instrumenten zouden willen gaan maken, zouden we 40 tot 50 miljoen euro nodig hebben.”

Het instrumenten-’net’ van Greencycl, volledig gemaakt van ziekenhuisinstrumenten. Beeld Werry Crone
Het instrumenten-’net’ van Greencycl, volledig gemaakt van ziekenhuisinstrumenten.Beeld Werry Crone

Op dit moment zamelt Greencycl bij steeds meer ziekenhuizen metalen tangen, darmnietpistolen en met name de blauwe doeken in. Onder meer bij Maasstad, Haga, RHOC in Zoetermeer, het Diakonessenhuis Utrecht, het OLVG, het WKZ. Bij het Martiniziekenhuis en het UMCG gaan ze beginnen. Qua recyclen is het doel om relatief simpele ziekenhuisproducten te gaan maken voor de Europese markt.

Daarnaast onderzoekt het bedrijf tegen betaling hoe fabrikanten complexe instrumenten zoals het darmnietpistool kunnen herontwerpen, waardoor ze (deels) gerycled kunnen worden. De chirurg laat zo’n nietpistool zien, met veel kleine holtes en scharniertjes. “Bij een operatie komt daar ontlasting en bloed in, dus dat krijg je nooit 100 procent steriel.”

Het doel van Van der Sijp is om instrumenten zo te helpen ontwikkelen dat ze met één schroefdraaitje uit elkaar vallen, waarna allerlei onderdelen van kostbare metalen opnieuw gebruikt kunnen worden. Samen met onder meer studenten van de TU Delft zijn Van der Sijp en zijn compagnons nu voor Johnson & Johnson aan het bestuderen hoe zij hun gereedschap anders kunnen ontwikkelen, en wat er van de losse onderdelen gemaakt kan worden. “We verwachten hier binnenkort veertigduizend van die staplers.”

Megarecyclecentrale

Al die inspanningen zouden ertoe moeten leiden dat in Utrecht over twintig jaar een megarecyclecentrale voor al het Nederlandse ziekenhuisafval staat. Trekt de energieke chirurg die kar dan nog steeds, als 83-jarige? Hij lacht. “Nee. Ik hoop over vijf of tien jaar een bedrijf achter te laten dat zijn eigen broek kan ophouden. En vanuit daar verder kan groeien.”

“Ik wil tot die tijd nog aan mijn kinderen laten zien: jongens, I fucked up met mijn generatie. Ik probeer nu nog iets te doen dat nog een beetje impact kan maken.” Die kinderen waarderen dat wel, zegt de chirurg. “Maar mijn vrouw vindt dat ik best wat vaker thuis mag zijn.”

Lees ook:

Dit Friese afvalbedrijf maakt van vieze luiers schoon biogas

Luiers en incontinentiepads zijn lastig grootschalig te recyclen. Bij afvalverwerker Omrin (Fries voor ‘kringloop’) in Heerenveen hebben ze daar nu iets op gevonden: een immense vergruizingstrommel.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden