Bescherming

De otter huppelt door het land, maar waar kan hij veilig oversteken?

De otter, ingeklemd tussen asfaltwegen. Beeld Hilco Jansma
De otter, ingeklemd tussen asfaltwegen.Beeld Hilco Jansma

Friese otterkenners en natuurbeschermers maken zich zorgen. Niet eerder werden er zoveel otters doodgereden in de provincie. Ze pleiten voor meer oversteekplekken en duikers onder de wegen. Rijkswaterstaat Noord-Nederland wil otterknelpunten beter in beeld krijgen.

Karin de Mik

Weer een otter doodgereden. Otterkenner Harry Bosma kreeg dit jaar al 52 meldingen van otters die waren omgekomen in het Friese verkeer. In heel 2021 waren dat er 67 in de otterrijke provincie. “Wennen zal het nooit”, zucht hij. “Soms vraag ik me in een sombere bui af of de herintroductie van de otter wel echt geslaagd is.”

De otterpopulatie neemt al jaren toe. In ons land leven nu ongeveer 450 van deze roofdiertjes. In 2017 waren dat er 275. Maar elk jaar wordt een derde van de populatie doodgereden. Het zijn voornamelijk jonge diertjes, zwervers, die op zoek gaan naar nieuwe leefgebieden. Dat gebeurt vooral in de maanden september en oktober. “Het asfalt op wegen geeft warmte af. Vooral ’s nachts lopen ze daar graag op”, legt Bosma uit. “Ze lopen voor het autoverkeer uit en maken geen schijn van kans.”

De otter (Lutra lutra) is een marterachtige, die vooral op oevers en in het water leeft. Hij geldt als de ambassadeur van het zoete water. Als hij in een watergebied overleeft, kun je ervan verzekerd zijn dat de waterkwaliteit er goed is. Eind jaren tachtig van de vorige eeuw werd de otter uitgestorven verklaard, maar in 2002 kende hij een succesvolle herintroductie.

Een derde sneuvelt

In het waterrijke Friesland en de kop van Noord-West-Overijssel komen de meeste exemplaren voor. Nu het aantal otters groeit, is het logisch dat het aantal verkeersslachtoffers automatisch toeneemt, constateert directeur Henk de Vries van de Friese natuurorganisatie It Fryske Gea. “Maar dat elk jaar een derde van de populatie in het verkeer sneuvelt, dat wil je niet.”

De otter steekt over waar een weg water scheidt. Daar ook bestaat de kans dat hij wordt doodgereden. Wat hem helpt zijn duikers of onderdoorgangen, waardoor hij naar de overkant kan. “Dat werkt”, verzekert Bosma, die heel wat filmpjes heeft van otters die door deze buizen onder een weg lopen. Looprichels, ook drijvende, onder bruggen zijn ook praktisch.

Riskant is het ook als er wel een goede onderdoorgang is, maar geen afrastering langs de weg die de otter naar een veilige oversteekplek leidt. Belangrijk is dat die rasters lang genoeg zijn, stelt Bosma. “Vijftig meter is niks, langs sloten langs een drukke snelweg, moet dit langer zijn. Soms wel enkele kilometers. Zo’n afrastering helpt. Een jaar of vijf geleden werden er bij het Tjeukemeer langs de A6 nog elk jaar vier a vijf diertjes doodgereden. Er zijn twee faunabuizen geplaatst met een ruim zeven kilometer lange afrastering.”

Het otterarrest uit 2014

De afgelopen jaren werden er in het hele land “knelpunten” voor otters aangepakt. In het zogeheten otterarrest uit 2014 bepaalde het gerechtshof Den Haag dat het rijk 21 plekken op snelwegen veiliger moest maken voor zwervende otters. De zaak werd onder meer aangespannen door Stichting Das en Boom en Stichting Otterstation Nederland. Dit omdat in de periode 2013-2017 het aantal verkeersslachtoffers onder otters was verdrievoudigd.

Bij de aanleg van nieuwe wegen of bij wegonderhoud wordt wel rekening gehouden met otters. Zo zijn er bij de aanleg van de Centrale As tussen Dokkum en Drachten faunapassages aangelegd. En recent werd bij Gytsjerk een robuuste brug voor de otter en andere marterachtigen, zoals de hermelijn en bunzing, gebouwd. Ook bij het natuurgebied It Bûtenfjlid bij Hurdegaryp kwam een vijf meter brede faunaduiker, waardoor otters twee leefgebieden veilig kunnen doorkruisen.

Prachtig allemaal, maar het is niet genoeg, meent Bosma. Want er zijn nog diverse plekken die schreeuwen om passages. Zoals bij de A32 bij Wirdum. Bosma: “Vorig jaar vonden vier otters er de dood, en daar is nog niks gebeurd.” Bij het Koningsdiep bijvoorbeeld, een leefgebied van de otter, waar de A7 dwars doorheen snijdt, daar heb je wel een faunapassage maar het raster is slechts vijftig meter.”

De vismigratierivier

En verder wijst hij erop dat bij de aanleg van de Vismigratierivier in de Afsluitdijk niks is geregeld voor de otter. “Je doet er iets voor de natuur, maar de otter wordt vergeten. Terwijl zo’n plek waar vissen heen en weer zwemmen aantrekkelijk is voor otters.” Een ander knelpunt is de afslag Tjalleberd op de A7. “Daar zou Rijkswaterstaat iets doen, maar dat plan is weer in de ijskast gezet. Ook daar is recent een otter doodgereden.”

Directeur Henk de Vries van de Friese natuurorganisatie It Fryske Gea noemt nog een risico voor de otter. Als een afrastering kapot is en niet hersteld wordt, glippen de speelse diertjes er doorheen. “Bij Wolvega waren rasters, waar gaten in zaten. Die zijn inmiddels hersteld, maar dat kostte veel moeite, omdat daar kosten mee gepaard gaan. En de vraag is ook altijd wie de reparatie moet betalen.” In dit geval waren dit de wegbeheerders de provincie Fryslân en Wetterskip Fryslân.

De Vries pleit voor een structureel ‘otterfonds’, waar dit soort zaken uit bekostigd kan worden. “Voor een goede inspectie en goed onderhoud van de rasters en duikers is weinig budget. Dat moet veranderen.” Het Fryske Gea voert zelf incidenteel acties voor de aanleg van veilige faunapassages. Bij de Grutte Wielen langs de snelweg Leeuwarden-Buitenpost, worden donateurs gezocht voor het plaatsen van de laatste 1100 meter afrastering langs de weg. Dan is het gebied helemaal ‘otterproof’.

Sneller repareren

Een woordvoerder van Rijkswaterstaat-Noord erkent dat de inspecties van faunapassages en afrasteringen beter kunnen. “Er zit nu te veel tijd tussen een melding van schade en de reparatie. We gaan kijken of dit korter kan en daarvoor gaan we procedures vereenvoudigen. Daar valt winst te behalen. We doen ons best om de otter zo goed mogelijk te beschermen.” Eind augustus voerde Rijkswaterstaat overleg met belangenorganisaties die zich inzetten voor de otter in de drie noordelijke provincies. “We willen de knelpunten in beeld brengen en daarvoor hebben we een medewerker vrij gemaakt.”

Veilige oversteekplekken zijn broodnodig, omdat pas dan de otterpopulatie echt kan doorgroeien. “Dan kunnen ze zich verspreiden naar andere delen van het land en naar Duitsland en België. Op die manier wordt de genetische variatie vergroot”, legt De Vries uit. “Je krijgt dan andere bloedlijnen, waardoor de populatie weerbaarder wordt.” Blijven dezelfde dieren in een vast gebied, dan ontstaat de kans op inteelt en wordt de populatie zwakker.

“Vergroting van het leefgebied is dus erg belangrijk”, onderstreept Bosma. Otterdeskundige Addy de Jongh valt hem bij. “Volgens de EU-Habitatrichtlijn moet een land het leefgebied van beschermde dieren ook daadwerkelijk beschermen. Maar overheden denken: het gaat goed met de otter, want hij is van de Rode Lijst.” Dat gebeurde twee jaar geleden, omdat de otter toen niet meer in zijn voortbestaan werd bedreigd.

De Friese gedeputeerde Douwe Hoogland (PvdA) meent dat de provincie al veel doet voor de otter. Hij wijst op het Otteroverleg dat sinds vorig jaar bestaat en waarin wegbeheerders als gemeentes en ook natuurorganisaties samen optrekken. “Infrastructurele knelpunten komen daar aan de orde en het is aan de wegbeheerders om ze op te lossen.” Het idee voor een speciaal Otterfonds vindt hij niet zo’n slecht idee. “Of we er geld insteken kan ik nu niet zeggen, maar als die vraag komt, wil ik er serieus naar kijken.”

Lees ook:

Reuzenotter niet uitgestorven in Argentinië

De rivierwolf is terug in Argentinië en niet uitgestorven. Zijn echte naam is de reuzenotter en in het Zuid-Amerikaanse land is hij voor het laatst gezien in 1980. Nu is het dier, dat 1,80 meter lang kan worden, gespot in de Bermejo-rivier, in het nationale park El Impenetrable.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden