Trekvogels

De oorlog raakt ook de wetenschap: ‘Honderden dieren dragen nu voor niks een zendertje op hun rug’

Een gezenderde spreeuw. Beeld Rob Buiter
Een gezenderde spreeuw.Beeld Rob Buiter

De oorlog in Oekraïne laat ook zijn sporen na in de wetenschap. Onderzoek naar trekvogels is stilgevallen door de betrokkenheid van het Russische staatsruimtevaartbedrijf.

Rob Buiter

Het had wat voeten in de aarde, maar in het najaar van 2021 kon zijn project dan eindelijk los. Met een kooi vol spreeuwen reed bioloog Morrison Pot van het Nederlands Instituut voor Ecologie, het NIOO in Wageningen, naar de duinen bij Castricum om daar een groepje spreeuwen met kleine zendertjes op hun rug los te laten. “De spreeuwen zaten nota bene te zingen in hun kooitjes op de achterbank”, herinnert Pot zich. Niet dat hij de indruk had dat de vogels het echt als een schoolreisje zagen, maar wel om aan te geven dat spreeuwen heel ‘makkelijke’ dieren zijn om zenderonderzoek mee te doen. “Ze raken niet heel gestrest van het vangen en zenderen”, aldus Pot.

De spreeuwen zouden een oude theorie van de Nederlandse bioloog Albert Perdeck moeten bevestigen of ontkrachten. Perdeck had in de jaren vijftig van de vorige eeuw al eens een grote groep spreeuwen geringd, een deel naar Zwitserland verplaatst en een deel op de originele vangplek weer losgelaten. Perdeck had daarmee een eerste aanwijzing gekregen dat jonge spreeuwen vasthielden aan hun originele trekroute en dus na verplaatsing op een verkeerde plek uitkwamen, terwijl oudere spreeuwen wat meer op ervaring vliegen en corrigeerden voor de verplaatsing. Die conclusie trok Perdeck op een handjevol geringde vogels, die op verschillende plekken werden teruggevonden. Pot wilde dat onderzoek bij wijze van promotieonderzoek met nauwkeurige zenders overdoen.

In zak en as

Maar sinds eind februari, terwijl de eerste spreeuwen net van hun winterverblijf terug zouden gaan trekken naar de broedgebieden, zit promovendus Pot in zak en as. De zenders die hij op zijn spreeuwen had gehangen, communiceren met een antenne die onder het International Space Station ISS hangt. Deze zogenoemde Icarus-antenne – een acroniem voor International Cooperation for Animal Research Using Space – zou niets minder dan een nieuw tijdperk in het zenderonderzoek met dieren gaan betekenen. De zendertjes wegen niet meer dan 4 gram, schoon aan het haakje.

Naar verwachting zou het over een aantal jaren mogelijk worden om zelfs hommels met nog veel kleinere Icarus-zendertjes uit te rusten, om met het ISS te communiceren. Totdat de Duitse initiatiefnemers van Icarus aan het begin van de oorlog in Oekraïne de stekker uit de samenwerking met het Russische staatsruimtevaartbedrijf Roskosmos moesten trekken. Roskosmos was binnen Icarus verantwoordelijk voor het opvangen en doorgeven van de gegevens, maar dat gebeurt nu dus niet meer.

Het International Space Station (ISS) in 2018. Beeld REUTERS
Het International Space Station (ISS) in 2018.Beeld REUTERS

In het licht van de humanitaire ramp in Oekraïne is het klein bier, erkent hij, maar voor zijn promotieonderzoek noemt Pot dit toch een klein drama. “En niet alleen voor mij. Over de hele wereld zijn honderden dieren, van sterns op de Seychellen tot neushoorns in Afrika, voorzien van Icarus-zenders. Allemaal voor niets! Voor spreeuwen zijn er op dit moment nog geen alternatieve zenders voorhanden die licht genoeg zijn voor een vogel van 75 gram. Voor mijn promotieonderzoek ga ik mij daarom voorlopig richten op een andere, veel grotere vogel: de koekoek.”

De coördinator van het Icarus-onderzoek van Morrison Pot, Henk van der Jeugd van het Vogeltrekstation in Wageningen, heeft nog een héél klein beetje hoop dat de informatie van de spreeuwen wel wordt opgeslagen door de Russen en wie weet ooit ook weer wordt vrijgegeven. Maar dat is misschien ook wel tegen beter weten in. “Het project had sowieso een moeizame start. De antenne en de computer uit het ISS waren al een keer op en neer naar de aarde geweest voor reparatie, en toen alles het uiteindelijk deed, kwamen de data om onduidelijke redenen ook maar mondjesmaat vanuit Rusland onze kant op.”

Extreem pijnlijk

Van der Jeugd is dan ook somber gestemd over de toekomst van het trekvogelonderzoek, waar het samenwerking met de Russen betreft. “Ik heb zelf veel ganzenonderzoek gedaan in Arctisch Rusland en daarbij ook vriendschappen opgebouwd met Russische biologen. Die schamen zich echt kapot voor wat er nu in Oekraïne gebeurt. Toch snap ik ook wel dat de samenwerking nu niet op de oude voet verder kan gaan. Voor mijn vrienden sta ik wel in, maar hoe hoger je in de hiërarchie van het Russische onderzoek komt, hoe onduidelijker het wordt of je niet ook bij vrienden van Poetin terecht komt. Ik hoor ook al van onderzoeksgroepen die geen Russische co-auteurs meer boven artikelen accepteren. Extreem pijnlijk allemaal.”

Wereldwijd zijn er tientallen onderzoeksprojecten geraakt door het uit de lucht vallen van Icarus. In Nederland is behalve Morrison Pot ook de Groningse hoogleraar trekvogelecologie Theunis Piersma gedupeerd. “Al gaat het bij ons maar om zes grutto’s”, zo nuanceert hij. “Het was een kleinschalige proef en misschien is het nog wel het meest vervelend voor de vogels die nu helemaal voor niets met een zendertje op hun rug vliegen.”

Opvliegende kanoeten (met een Bontbekplevier) in natuurgebied de Slufter. Beeld ANP / Sijmen Hendriks
Opvliegende kanoeten (met een Bontbekplevier) in natuurgebied de Slufter.Beeld ANP / Sijmen Hendriks

Op grotere schaal maakt ook Piersma zich wel degelijk grote zorgen over de wetenschappelijke samenwerking met Russische collega’s. Net als Van der Jeugd kent hij zelf alleen maar wetenschappers die zich schamen voor de acties van Poetin. “Een deel wil weg uit Rusland, een ander deel woont al hier, maar maakt zich zorgen over familie of vrienden. Hoe dan ook is dit een verschrikkelijke ‘braindrain’ voor de Russische wetenschap in het algemeen en ons kleine vakgebied van de ecologie in het bijzonder. En dat uitgerekend in een tijd dat ecologisch onderzoek in het Arctisch gebied zo enorm belangrijk is. Nergens gaat de verandering van het klimaat zo hard als in het Noordpoolgebied. En dat is voor meer dan de helft toch Russisch grondgebied.”

Stap terug

Piersma ziet de periode die nu aanbreekt als een enorme stap terug naar zijn studententijd. “We hebben in de dertig jaar na het verdwijnen van De Muur en het IJzeren Gordijn stukje bij beetje gewerkt aan goede samenwerking met ecologen uit Rusland. Die samenwerking is nu in één klap van de kaart geveegd. Sommige Russische collega’s gaan nog een stap verder. Die vergelijken de instorting van hun intellectuele wereld zelfs met de vlucht van Joodse wetenschappers uit nazi-Duitsland”, weet Piersma.

Een heel klein lichtpuntje ziet hij ook. “Op dit moment zijn collega’s in West-Afrika weer zenders aan het aanbrengen op kanoeten. Dat zijn vogels die heen en weer trekken tussen Siberië en Afrika, met onze Waddenzee als tussenstop. Hun zendertjes communiceren met satellieten die niet afhankelijk zijn van Russische techniek. Het wordt dus een beetje zoals het Klein Orkest ooit zong, dat alleen de vogels van Oost- naar West-Berlijn vliegen. Zo zijn die gezenderde vogels straks nog de enige tastbare link met Siberië. De satellietdata zijn zó nauwkeurig dat we zelfs kunnen herkennen waar vogels wel of niet tot broeden komen. Je wilt dat zenderonderzoek liefst verifiëren op de Siberische grond, maar dat is voorlopig echt niet meer mogelijk.”

Lees ook:

Het mysterie van het veranderende kwartelgedrag ontrafeld

Kwartels hebben het moeilijk. Aantallen lopen terug en genetisch ligt het beestje ook onder vuur. Tijd dus voor veldonderzoek. Op de buik dan maar.

Non-stop 7000 kilometer vliegen? De poelsnip blijkt het klaar te spelen

Zweedse en Nederlandse onderzoekers hebben ontdekt dat de poelsnip de snelste trekvogel op aarde is. Maar waarom vliegt deze vogel zo extreem hoog?

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden