ReportageWaterbeheer

De meanderende Regge maakt de gevolgen van jarenlange intensieve landbouw ongedaan

De Regge bij landgoed Eerde na de hermeandering. Beeld Ella Roel
De Regge bij landgoed Eerde na de hermeandering.Beeld Ella Roel

Verdroging van het landschap is een probleem waar de natuur onder lijdt. Met een herstelprogramma is landgoed Eerde, bij Ommen, toekomstbestendig gemaakt voor de veranderingen in het klimaat.

Remco van Veluwen

Tussen het natgeregende hoge gras schittert iets blauws. Er zit een weidebeekjuffer, een soort kleine libelle. Het is een van de vele insecten en dieren die zijn teruggekeerd in het parklandschap rondom landgoed Eerde. De weidebeekjuffer gedijt goed bij langzaam stromend schoon rivierwater. Dankzij de hermeandering van rivier de Regge is de oever weer een geschikt leefterrein voor de kleine blauwe juffer geworden.

Ruben Vermeer, ecoloog bij Natuurmonumenten, tilt het insect voorzichtig op en houdt het in zijn handen. “Door het weer is hij wat onderkoeld, maar waarschijnlijk vliegt-ie heel snel weg door de warmte van mijn handen.” Hij heeft het amper gezegd of de juffer slaat de vleugels uit en vliegt op.

De weidebeekjuffer (Calopteryx splendens). Beeld Klaas van der Wal
De weidebeekjuffer (Calopteryx splendens).Beeld Klaas van der Wal

De terugkeer van de weidebeekjuffer is het gevolg van een meerjarig herstelplan van Natuurmonumenten om landgoed Eerde, bij Ommen, en de omliggende natuur in ere te herstellen. Het blauwe beestje is zeker niet de enige soort die terugkeert. Veel planten- en diersoorten hebben hun weg naar het landschap weer gevonden, zoals verschillende soorten orchideeën, de kamsalamander, de ringslang en de heikikker. Tientallen jaren van intensieve landbouw hebben naast versnippering van natuurgebieden, stikstofdepositie en verdroging geleid tot een lagere soortenrijkdom. Door het herstelplan kunnen belangrijke planten en dieren terugkeren en gaat het landgoed daarbij functioneren als klimaatbuffer voor de hele omgeving.

Landgoed Eerde

Landgoed Eerde ligt bij Ommen in Overijssel en is ongeveer 540 hectare groot. Kasteel, landerijen, een parkbos en boerderijen werden in 1715 gebouwd en aangelegd in opdracht van luitenant-generaal Johan Werner baron van Pallandt, die er ging wonen. Landbouw is nog altijd een belangrijke activiteit op het landgoed. Eerde is uniek vanwege de symmetrie. Die is bijvoorbeeld zichtbaar in de bomen die in diagonale en rechte lijnen op perfecte afstand van elkaar staan. Met de symmetrie kon de luitenant-generaal laten zien hoeveel geld en macht hij had. “Tegenwoordig pochen mensen met hun verzameling Ferrari’s, in die tijd deed je dat door de natuur naar je hand te zetten”, legt Ruben Vermeer uit. Hij is ecoloog bij Natuurmonumenten, de huidige eigenaar van het landgoed.

De symmetrie is gebaseerd op een stelling van de Romeinse architect Vitruvius. Die vond dat gebouwen en landschappen moesten lijken op de verhoudingen van het menselijk lichaam, omdat de mens was geschapen naar het evenbeeld van God en dergelijke verhoudingen daarmee voor goddelijke perfectie zouden staan. Bij herstelplan Eerde 2020 is ook een belangrijke zichtlijn vanaf het begin van de oprijlaan tot aan de grote zaal van het kasteel hersteld. Ook de tuinen, gracht en grachtmuren zijn gerestaureerd. De hele omgeving van het landgoed krijgt een opknapbeurt dankzij de nieuwe waterhuishouding.

De hermeandering van de Regge, het dempen van weteringen, het introduceren van kronkelende slenken (een soort ondiepe greppels van zo’n dertig centimeter diep) en het ondieper maken van sloten: het zijn allemaal veranderingen in de waterhuishouding van het parklandschap om het gebied toekomstbestendiger te maken en verdroging tegen te gaan. Oorspronkelijk was de waterhuishouding rondom het landgoed er juist op gericht om water zo snel mogelijk weg te voeren. Onnatuurlijke grachten, sloten en weteringen werden aangebracht en onttrokken door hun diepte veel water aan de omliggende grond. De landheren van weleer hielden graag droge voeten en Nederlanders blonken toen al uit in het wegsluizen van water. Door de intensieve landbouw in de afgelopen vijftig jaar is veel van de oorspronkelijke natuur verdwenen. Heidevelden en hooilanden op Eerde hebben daaronder te lijden gehad, de kruidenrijke vegetatie is sterk teruggelopen. Drie kurkdroge zomers laten nu zien dat vernatting van het gebied dringend nodig is.

Luchtfoto omgeving kasteel Eerde. Beeld Wim Dasselaar
Luchtfoto omgeving kasteel Eerde.Beeld Wim Dasselaar

Door klimaatverandering neemt de kans op extreme periodes van droogte bovendien alleen maar toe. Vooral op hogere zandgronden heeft de natuur daaronder te lijden. De intense droogte heeft een denkprobleem blootgelegd: er moet voortaan juist water worden vastgehouden in plaats van weggesluisd. Dat vergde een radicale omslag. Door de waterhuishouding hierop in te stellen, kan de natuur weer tot bloei komen.

Vegetatie profiteert van ondiepere sloten

Aan de bosrand naast het kasteel is het verschil mooi zichtbaar tussen twee aangelegde sloten die slechts gescheiden worden door een tussenliggende landweg. De sloot rechts is al ondieper gemaakt en ligt vol met halfvergane bruinrode bladeren. De sloot links is nog niet gedempt en staat vol met water met een groene laag kroos. “Zo’n diepe sloot doorsnijdt de grondwaterlaag. Door de sloten en grachten rondom het kasteel ondieper te maken, vangen ze het grondwater minder af en blijft er meer water in de omliggende grond zitten. Daar profiteert de vegetatie uiteindelijk van”, legt Vermeer uit.

Kasteel Eerde. Beeld Olga de Lange
Kasteel Eerde.Beeld Olga de Lange

Dankzij zulke waterbuffers keren nu dus allerlei planten- en diersoorten terug naar het gebied, na jaren van afwezigheid. Dat is ook te zien in de hooivelden zuidelijk van het kasteel. Vermeer baant zich een weg door het hoge gras, op zoek naar orchideeën. Vanwege de regenachtige dag laten de bloemen zich niet zien, maar het veld zal er dadelijk vol mee staan. Vermeer wijst naar het achterliggende grasveld, waar normaal koeien grazen. “Ook dit wordt allemaal weer hoger gras en komt weer vol te staan met allerlei soorten die gedijen bij kwelwater.”

Kwel is een soort mineraalrijk grondwater dat naar de oppervlakte komt. “Het kan ontstaan als regen niet direct wordt weggevangen in diepe sloten, maar in de grond kan worden vastgehouden en via een ondergrondse waterstroom van een hoger gelegen gebied, zoals de bosrand, naar een lager gelegen gebied, zoals de hooilanden en de rivier, kan stromen”, legt Vermeer uit. “Waar kwel aan de oppervlakte kan komen, profiteren bijvoorbeeld orchideeën. Kwel is gunstig voor veel plantensoorten, die dankbaar groeien uit de vele mineralen die het water bevat. Zo maken de monotone hooivelden langzaam plaats voor structuur- en soortenrijker gras met veel planten- en diersoorten.”

Orchideeën. Beeld Natuurmonumenten, Geurt Besseli
Orchideeën.Beeld Natuurmonumenten, Geurt Besseli

Dit gaat verdroging van de natuur tegen, door het kwelwater aan de oppervlakte te laten komen en niet direct af te voeren. Zo krijgt de natuur weer een kans. “Je kunt het hele gebied zien als een soort spons om water af te vangen. De natuur heeft daar profijt van en wij uiteindelijk ook. En we houden toch droge voeten”, legt Vermeer uit. Zijn gelijk is duidelijk zichtbaar in de diepere wetering aan het eind van het hooiveld: het water stroomt opvallend snel langs, richting de Regge. “Het water moet juist langzamer gaan stromen om kostbaar kwelwater niet direct afgevoerd te zien worden waardoor het gebied er geen profijt meer van heeft.”

De boeren uit de omgeving staan achter de veranderingen, hoewel die natuurlijk wel aanpassingen vereisen. Meer ruimte voor de natuur betekent immers een minder intensieve landbouw. “Maar zij willen ook een natuurinclusieve landbouw”, zegt Vermeer. Er is sprake van een wisselwerking, samen met de boeren zoekt Natuurmonumenten naar oplossingen.

Holpijp floreert dankzij de vorming van kwel

Langs de rand van een van de hooilanden laat een dichtbegroeid houten bruggetje over een sloot de meerwaarde van kwel zien. Vermeer buigt zich naar voren en breekt een langwerpige plantensteel af. Het is een holpijp. De steel van de holpijp bestaat uit allemaal losse stukjes die met slanke driehoekige tanden aan elkaar vastgeniet lijken te zitten en die een klikkend geluid maken als je ze lostrekt. “Het is eigenlijk een soort K’nex”, vergelijkt Vermeer de plant treffend met het bekende kinderspeelgoed. “Deze plant was hier eerder niet, maar groeit dankzij kwel in de sloot.” De holpijp leeft in mineraalrijke sloten en juist dankzij de vorming van kwel kan de plant nu floreren. Datzelfde geldt voor de grasmus, die profiteert van de weelderig begroeide sloot, waar er juist een van langs vliegt en even verder op een hek met prikkeldraad landt.

Holpijp (Equisetum fluviatile). Beeld Natuurmonumenten, Rene Koster
Holpijp (Equisetum fluviatile).Beeld Natuurmonumenten, Rene Koster

Verderop mondt de wetering uit in de Regge. De rivier meandert weer. Vermeer staat aan de oeverrand en wijst langs de rivierloop naar de verre horizon. Er is een klein wit rechthoekje te zien tussen de mistige bomen. “Zie je dat witte dak? Vroeger liep de Regge ongeveer in een rechte lijn van hier naar daar. Nu kronkelt-ie weer”, zegt hij. En dat levert de natuur veel op. Doordat de rivier langzamer stroomt en meer bochten maakt, en er zo dus ook luwe plekken ontstaan, zwemmen er meer vissen. Dat trekt otters en ijsvogels aan. Sinds de hermeandering zijn deze dieren allemaal weer in het natuurlandschap te vinden. Zodra de wetering gedempt is en slenken hun plaats hebben ingenomen, kunnen ook de hooilanden om de rivier heen de natuur steeds meer gaan omarmen.

Het is een zichtbaar bewijs dat de natuur de ruimte moet krijgen om te herstellen, zodat een actueel probleem als verdroging door klimaatverandering door de natuur zelf kan worden opgelost. “Daarin zie ik ook een rol voor boswachters weggelegd. Ik wil zorgen voor bewustwording zodat ook de komende generaties kunnen blijven genieten van de natuur”, zegt Vermeer.

Lees ook:

Met het herstel van Huis Landfort krijgt ook de natuur een tweede kans

Bij het dorp Megchelen in de Gelderse Achterhoek ligt aan de Duitse grens de historische buitenplaats Huis Landfort. Het door de eeuwen vaak verbouwde landhuis wordt sinds 2017 in oude luister hersteld. De natuur eromheen ook.

Op landgoed Eerde vind je de grandeur van vroeger (en een snuivende koe)

Na tien jaar kappen, snoeien, planten, zaaien, slopen, herbouwen en restaureren ligt landgoed Eerde (Ommen) er weer puik bij. Klaar voor een nieuwe stap in de historie, klaar voor een herfstwandeling.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden