InterviewJan van den Bos

De inspectie ILT kan zinvol optreden, als de minister het niet verbiedt

Inspecteur-generaal Jan van den Bos:
Inspecteur-generaal Jan van den Bos: "Wij gaan uit van het maatschappelijk belang achter al die wetten en regels."Beeld Werry Crone

De Inspectie Leefomgeving en Transport heeft de bakens verzet, met meer aandacht voor de kosten van milieu-overtredingen. De vertrekkend inspecteur-generaal legt het uit.

Stefan Keukenkamp en Hanne Obbink

In zo ongeveer zijn laatste werkweek was Jan van den Bos nog op bezoek bij Schiphol. Min of meer incognito, weliswaar met zijn naam op het pasje, maar in spijkerbroek, niet in zijn keurige ambtenarenkostuum. Zonder dat iemand in de gaten had dat hier de inspecteur-generaal rondliep, en zonder dat de Schiphol-directie ervan op de hoogte was. “Je moet weten wat er speelt, en dat lukt niet als je alleen maar achter je bureau zit", legt hij uit. “Daarom probeerde ik één keer per week mee te lopen met mijn inspecteurs bij een inspectie.”

Van den Bos (67) neemt afscheid: op 1 januari gaat hij met pensioen, na zeven jaar als inspecteur-generaal bij de Inspectie Leefomgeving en Transport en een veel langere loopbaan als topambtenaar in Den Haag. Ook na zijn pensioen blijft hij voorzitter van het bestuur van de Pauluskerk in Rotterdam, een plek waar mensen die het zwaar hebben terecht kunnen.

“De Pauluskerk probeert een stem te geven aan zwakkeren: verwarde mensen, daklozen, mensen die asiel zoeken en hier niet mogen zijn, alcoholverslaafden.” ‘Op metaniveau’ ziet hij een verband met zijn werk bij de ILT waar hij ‘een stem geeft aan de bodem en het water'. “Heb je de bodem ooit horen huilen? Terwijl die enorm veel schade wordt aangedaan? Iemand moet daarvoor opkomen.”

Keuzes maken met schaarse capaciteit

In Van den Bos’ zeven jaren bij de ILT is de koers veranderd. ‘Van legalistisch handelen naar maatschappelijk zinvol optreden’, zo heet het in het laatste meerjarenplan waar hij nog zijn stempel op zette. In datzelfde meerjarenplan valt te lezen dat de taken van de ILT voortvloeien uit ruim 70 wetten, 79 verordeningen, 27 verdragen en 71 mandaat­regelingen, en dat de ILT verantwoordelijk is voor het afgeven van 284 verschillende typen vergunningen. Hoezo niet legalistisch?

“Onze capaciteit is schaars, we moeten kiezen. Als je dat legalistisch doet, kies je uit wetten: welke ga je handhaven? Hoe doe je dat? Kies je op alfabetische volgorde? Wij gaan nu uit van het maatschappelijk belang achter al die wetten en regels. Waar is de schade die ontstaat door het overtreden van regels het grootst? Dáár willen we ons toezicht op richten, dát is maatschappelijk zinvol.”

Slechte diesel en pfas

Dat leidt tot andere prioriteiten. “In euro’s uitgedrukt is de schade op het gebied van de leefomgeving veel groter dan op transportgebied. De verhouding is grofweg 70 tegen 30 procent, terwijl onze capaciteit juist voor 70 procent werd ingezet voor transport. Dus hebben we een beweging in gang gezet: meer inzet rond de grootste schadeposten, rond bodem en afval. Schade door pfas bijvoorbeeld of teerhoudend afval of door het verschepen van slechte diesel naar Afrika.”

Ook binnen het transport verschuift de nadruk. “Neem de luchtvaart. We kijken niet alleen naar de veiligheid, maar ook naar de duurzaamheidskant ervan en naar de gevolgen voor de leefomgeving. Ik heb mensen in Aalsmeer bezocht die veel geluidshinder ervaren, om een luisterend oor te bieden. Dat maakte indruk.”

Meer inzet voor het een betekent minder voor het ander. Pijnlijke keuzes?

“Soms, ja. Nee, ik geef geen voorbeelden, ik wil sectoren niet in de kaart spelen door te zeggen waar het toezicht minder wordt. En het is ook niet zo dat we dan niets meer doen. We reageren op incidenten. Dan doe je nog steeds het nodige.”

Maakt dat de inspectie niet kwetsbaar? Als er iets misgaat, zal ze erop aangesproken worden.

“In het algemeen is er te veel toezicht, in een bijzonder geval te weinig. Maar als er iets gebeurt en we hadden het kunnen voorzien, dan is dat heel vervelend. Ja, wij maken ook fouten. Dat is inherent aan dit werk. Dan stellen we ons de vraag: hadden we het anders moeten doen?”

Was het ongeluk met de stint in 2018 zo’n geval?

“Nee. Voor het toezicht op dit soort voertuigen was niets geregeld, we hadden geen taak op dit terrein. Maar dit is wel het voorval dat in zeven jaar ILT het meest indruk op me heeft gemaakt. Vier kinderen dood, vreselijk. De inspecteurs die de camerabeelden hebben moeten uitlezen: vreselijk werk.”

Veel toezicht wordt overgelaten aan commerciële bureaus; een afvalverwerker krijgt nooit iemand van de ILT over de vloer. Kan dat wel?

“De particuliere sector doet veel zelf, ja, maar nu zie je weer een beweging terug. De ILT heeft met ruim 1500 van dit soort private certificerende instellingen te maken, en vaak gaat dat prima. Maar niet altijd. Als degene die betaalt voor het certificaat ook bepaalt waar het certificaat over gaat, dan heb je wel een aandachtspunt.”

Hebben burgers iets aan die ‘niet-legalistische’ aanpak? Actiegroep Schipholwatch kreeg in vijf kantjes juridisch uitgelegd dat de ILT ‘niet bevoegd’ is om op te treden tegen Schiphols baangebruik...

“Ook als je niet-legalistisch wilt optreden, heb je formele bevoegdheden nodig om te kunnen interveniëren. Als ik moet vaststellen dat schijnbare overtredingen toch binnen de geldende normen blijven, kan ik niks doen.”

Die burger denkt dan: de ILT staat niet aan mijn kant. Hoe onafhankelijk bent u van de minister van infrastructuur en waterstaat?

“Ik ben niet his master's voice. Maar ik ben wel de inspecteur-generaal van de minister. Die kan mij vragen een bepaald onderzoek in te stellen, en ja, hij kan ook zeggen dat ik iets niet mag doen. Dat laatste moet hij dan onmiddellijk melden aan de Tweede Kamer. Dan zijn mijn handen gebonden. In al het andere ben ik volstrekt onafhankelijk.”

In 2015 kreeg de ILT van de minister de opdracht om overtredingen door Schiphol van de geluidsnormen te gedogen en geen sancties op te leggen.

“Dat is de bevoegdheid van de minister, ja.”

Zo’n opdracht bevestigt het beeld dat u bestrijdt, het beeld dat u niet onafhankelijk bent.

Van den Bos knikt. En zegt dan: “De Kamer moet zo’n besluit sanctioneren. Als dat gebeurd is, ben ik eraan gebonden.”

De ILT gaf klagende burgers sindsdien keer op keer nul op het rekest. Toch waarschuwde Van den Bos de minister een jaar geleden dat die gedoogconstructie rond Schiphol inmiddels veel te lang duurt; burgers die nu naar de rechter stappen, konden weleens gelijk krijgen. Harbers lijkt die boodschap ter harte genomen te hebben, met zijn voornemen om het aantal vluchten tijdelijk te verlagen van maximaal 500.000 per jaar naar 440.000.

Bent u daar trots op?

“Nee. Waarom? Ik heb alleen maar gesignaleerd dat er met die gedoogconstructie een rechtstekort ontstaat.”

Dat zou je ‘legalistisch’ kunnen noemen.

Met een glimlach: “Inderdaad.”

En misschien ook ‘maatschappelijk zinvol’.

Weer een glimlach: “Inderdaad.”

Het is een goede illustratie van wat Van den Bos in al zijn jaren bij de inspectie steeds opnieuw heeft ervaren –eerder ook zes jaar lang als inspecteur-generaal van wat tegenwoordig weer de Arbeidsinspectie heet – en wat hij bij zijn afscheid nog eens onder de aandacht brengt: de invloed van de inspectie kent grenzen. “Als inspectie kun je signaleren dat er regels worden overtreden, je kunt handhavend optreden, bekeuringen uitdelen. Maar dat neemt vaak het probleem niet weg en is dus maar beperkt zinvol. Zolang het onderliggende probleem niet wordt opgelost, zullen de regels overtreden blíjven worden. Dan moet er dus iets anders gebeuren.”

Curriculum vitae Jan van den Bos (67)

2016 - 2022 Inspecteur-generaal ministerie van infrastructuur en milieu, verantwoordelijk voor de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT).

2010 - 2016 Inspecteur-generaal ministerie van sociale zaken en werkgelegenheid (SZW).

2010 - juni 2022 voorzitter van de Inspectieraad, het samenwerkingsverband van de rijksinspecties.

Eerder was Van den Bos onder meer directeur-generaal arbeidsmarkt en bijstand en directeur financieel-economische zaken bij het ministerie van SZW. Daarvoor leidde hij de herziening van de financiële verhouding tussen rijk, gemeenten en provincies.

Studie: Van den Bos studeerde staats- en administratief recht aan de Erasmus Universiteit Rotterdam.

Nevenactiviteiten: Van den Bos is voorzitter van de raad van toezicht van het ROC Da Vinci te Dordrecht en voorzitter van het bestuur van de Pauluskerk.

Lees ook:

Inspectieraad-voorzitter Jan van den Bos: ‘Als iemand zegt: “dat mag je niet vinden”, is dat nog geen druk uitoefenen’

Al maanden domineert de bestuursstijl van premier Mark Rutte het nieuws. Een van wegmoffelen en verdoezelen, zeggen critici. Maar ook het vertrouwen in een andere tak van politiek Den Haag staat ter discussie: zijn rijksinspecties wel onafhankelijk genoeg? Inspectieraad-voorzitter Jan van den Bos spreekt zich uit.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden