Stikstofcrisis

Boeren willen geen dwang bij uitkoop, maar natuurorganisaties vinden dat wél nodig

null Beeld Brechtje Rood
Beeld Brechtje Rood

De uitkoopregeling voor boeren roept tegengestelde reacties op. Boerenactiegroep Agractie is ‘mordicus tegen’ elke vorm van dwang. Greenpeace acht het intrekken van vergunningen noodzakelijk ‘om de natuur te redden’.

Onno Havermans

Trekt maatwerk de stikstofcrisis eindelijk vlot of gaat weer een jaar verloren, in afwachting van de Provinciale Statenverkiezingen? De reacties op het uitgelekte kabinetsplan voor een vrijwillige uitkoopregeling voor duizenden boeren, in plaats van de gerichte opkoop van honderden piekbelasters, staan lijnrecht tegenover elkaar. Boerenorganisaties zijn voorzichtig optimistisch, natuurorganisaties zien geen hoop voor de natuur.

“Een zorgvuldig gesprek met boeren over hoe zij hun toekomst zien, daar hebben wij geen bezwaar tegen. Dat hebben we dinsdagmiddag ook met de drie betrokken ministers besproken”, zegt voorman Bart Kemp van boerenactiegroep Agractie. “We maken één voorbehoud: we zijn mordicus tegen iedere vorm van dwang.”

Precies dat is volgens directeur Andy Palmen van Greenpeace onvermijdelijk om de meest kwetsbare natuur in Nederland te redden. “Er zullen bij een vrijwillige regeling best een paar boeren stoppen, maar is dat genoeg voor de natuur, de bouw en de zogeheten Pas-melders? Om echt effect te krijgen, zou je gericht moeten uitkopen en vergunningen intrekken.”

Persoonlijke gesprekken met boeren

Palmen verwacht dat ‘rond juni’ zal blijken dat te weinig boeren vrijwillig stoppen. “Je merkt aan alles dat het kabinet steeds verder klem komt te zitten, nu behalve de bouw en de boeren ook de energietransitie in de knel komt door de stikstofcrisis. Taboe op taboe sneuvelt, maar aan de vergunningen van grote vervuilers durven de ministers nog niet te komen. Kiezen ze uit naïviteit voor vrijwilligheid of is het wachten tot na de Provinciale Statenverkiezingen?”

Volgens Kemp kan maatwerk in persoonlijke gesprekken met boeren juist snel resultaat bieden. “Ik ben vanmorgen nog gebeld door boeren over onder welke voorwaarden het zou passen om gebruik te maken van een uitkoopregeling. Het is een feit dat in de gebieden waar de intensiteit het grootst is, zoals de Gelderse Vallei en de Peel, het aandeel mogelijke stoppers het grootst is. Dat biedt perspectief voor boeren die wel door willen.”

Ook subtiele dwang, zoals strenge milieueisen aan boeren die in zo’n gesprek aangeven dat ze niet willen stoppen, past niet bij het advies van bemiddelaar Johan Remkes, zegt Kemp. Ook moet de stikstofruimte van vrijwillig gestopte boeren worden gebruikt om de Pas-melders alsnog een vergunning te verlenen. “Hun situatie is alleen maar prangender en schrijnend.”

‘Voor 2025 effect zien is nodig’

In plaats van de kwetsbare natuur te beschermen is het beleid gericht op legalisering van de Pas-melders, constateert Palmen. Greenpeace publiceerde in februari een onderzoek waaruit blijkt dat veertien natuurtypen, zoals heide en grasland, onherstelbare schade oplopen als de stikstofneerslag niet snel drastisch afneemt. Zolang dat niet gebeurt, herstelt de natuur niet en daarom moeten maatregelen vóór 2025 effect hebben, vinden de natuurorganisaties. “De kans op weer een verloren jaar is groot”, zegt Palmen.

Net als Agractie ziet de grootste boerenorganisatie LTO Nederland in vrijwillige uitkoop een goede regeling ‘om ruimte te maken voor Pas-melders en andere activiteiten’. “Daarbij moet er perspectief zijn voor de boeren die wel blijven”, zegt een woordvoerder. Daarvoor kijkt LTO uit naar de brief die minister Christianne van der Wal naar verwachting vrijdag naar de Tweede Kamer stuurt. “Dit klinkt hoopvol, maar de details zijn cruciaal voor de uitwerking.”

Milieuorganisatie Mobilisation for the Environment noemt de boerenuitkoopregeling ‘geldsmijterij met andermans geld’. “Er gaan veel mensen miljonair van worden”, voorspelt jurist Valentijn Wösten, maar de stikstofcrisis wordt er ook niet mee opgelost. “Waarschijnlijk zal maar een beperkt aantal bedrijven erop reageren. Het is een eerste stap, maar niet genoeg. De vraag is ook wat er wordt opgekocht: gaat het om loze vergunningen of gaat de stikstofuitstoot echt naar beneden? En kopen we straks bedrijven op die toch al zouden stoppen? Het gaat loeisnel met de krimp van het aantal veebedrijven, maar wat gebeurt er met de productieruimte? Die zou je niet meer mogen verhandelen, een vergunning is niet voor de eeuwigheid. Om vervuiling aan te pakken is een intrekkingsbeleid voor vergunningen nodig.”

Reacties politieke partijen

In Den Haag houden de meeste politieke partijen hun kruit voorlopig droog. De BoerBurgerBeweging van Caroline van der Plas liet woensdag wel van zich horen: de partij is kritisch op het kabinetsplan, en vreest dat de opkoopregeling geen stand houdt als ze strijdig blijkt met Europese staatssteunregels.

Kamerleden van coalitiepartners VVD, D66, CDA en ChristenUnie willen vrijdag pas reageren. Dan spreekt het kabinet in de ministerraad over de stikstofplannen, en worden die formeel naar de Tweede Kamer gestuurd. Naast de voorgenomen vrijwillige uitkoop van piekbelasters presenteert de ministersploeg vrijdag ook de ‘hoofdlijnen’ om komend voorjaar tot een landbouwakkoord te komen. Verder komt het kabinet met een oplossing voor stilvallende bouwvergunningen. Drie weken geleden veegde de Raad van State een vrijstelling daarvoor resoluut van tafel, met ingrijpende gevolgen voor grote projecten.

Tijdlijn stikstofberaad

29 mei 2019
Uitspraak Raad van State. Het Programma Aanpak Stikstof (Pas) gaat van tafel. De overheid verstrekt te makkelijk vergunningen, ook als dat leidt tot extra stikstof in de natuur. De vergunningverlening valt stil.

1 oktober 2019
Eerste boerenprotest op het Haagse Malieveld.

8 juni 2020
Rapport adviescollege Remkes ‘Niet alles kan overal’. De commissie adviseert onder meer om de stikstofuitstoot in 2030 te halveren.

10 juni 2022
Kabinet presenteert stikstofplan met omstreden kaart. Daarop staat hoeveel de stikstofuitstoot in elk gebied teruggebracht moet worden. Boerenprotest laait fel op.

5 augustus 2022
Om uit de impasse te komen, wijst het kabinet bemiddelaar Remkes aan. Hij begint zijn gesprekken met boeren, milieuorganisaties en betrokken bedrijven.

5 oktober 2022
Remkes presenteert zijn rapport ‘Wat wel kan’. Daarin adviseert hij onder meer om binnen een jaar de vijf- tot zeshonderd grootste piekbelasters uit te kopen.

25 november 2022
Vrijdag komt het kabinet met een brief over de stikstofaanpak, met daarin onder meer een uitkoopregeling voor boeren.

Lees ook:

Kabinet wil fors afwijken van stikstofadvies Remkes: geen gerichte uitkoop piekbelasters

Koop snel en gericht de 500 tot 600 bedrijven met de grootste stikstofinvloed uit, adviseerde Johan Remkes. Het kabinet zit nu op een ander spoor: een vrijwillige uitkoopregeling waarvoor enkele duizenden bedrijven in aanmerking komen.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden