Palmvleerhonden vliegen uit boven Kasanka National Park in Zambia.

Bedreigde diersoort

Als de palmvleerhond verdwijnt, groeit het gekapte oerwoud nooit meer terug

Palmvleerhonden vliegen uit boven Kasanka National Park in Zambia.Beeld Christian Ziegler, Max Planck Instituut

De kolonies van soms wel miljoenen palmvleerhonden worden kleiner, terwijl deze vleermuis een sleutelsoort is voor de Afrikaanse natuur.

Erik van Zwam

Als de lucht oranjerood kleurt boven de oerwouden en de savannes van Afrika en de zon achter de horizon zakt, verschijnen ze met tienduizenden tegelijk in de lucht: zwarte stippen die in een enorme zwerm in een richting vliegen, op zoek naar eten, voornamelijk vruchten. Het is elke avond weer een fenomenaal gezicht.

Bij het ochtendgloren verschijnen de palmvleerhonden weer aan de horizon, na soms wel negentig kilometer heen en ook weer terug te hebben gevlogen om van fruitbomen elders te eten. Ze strijken bij de eerste zonnestralen neer in de bossen waar ze huizen, in kolonies van honderdduizenden en soms wel miljoenen soortgenoten.

Ze hangen ondersteboven in enorme trossen aan takken van bomen. De lange spitse snuit hangt omlaag met die scherpe tandjes in hun bek. In hun kale kop zitten grote amberkleurige ogen. De vacht op de buik is gelig. De zwarte perkamentachtige vleugels zitten vast aan hun voorpoten met langgerekte benige vingers. De vleugels kunnen een spanwijdte hebben van wel tachtig centimeter.

Cruciale soort

Ze zijn niet geliefd bij de mens, maar ze zijn wel cruciaal voor de biodiversiteit en dus ook voor het welzijn van de mens. Die wetenschap is nog nauwelijks bij mensen doorgedrongen. Dina Dechmann van het gerenommeerde Max Planck Instituut voor diergedrag in het Duitse Radolfzell doet al jaren wetenschappelijk onderzoek naar de palmvleerhond. De resultaten zijn beangstigend, want het gaat om een sleutelsoort die van invloed is op de herbebossing van Afrika.

“De trend is dat de populaties kleiner worden. In de hoofdstad van Ghana, Accra leefde een kolonie van circa een miljoen palmvleerhonden, nu schatten we hun aantal op circa 20.000 stuks. Het is een enorme daling. De oorzaak weten we niet, misschien is een flink aantal verhuisd, maar de kans is groot dat er veel minder van deze vleermuizensoort in dit deel van West-Afrika over is”, zegt Dechmann.

In het Kasanka National Park in Zambia komen palmvleerhonden vanuit grote delen van Afrika gedurende twee maanden per jaar bijeen om zich te goed te doen aan de dan daar groeiende rijpe vruchten. “Deze kolonie is tussen de 1 en 13 miljoen dieren groot. Tellen is heel moeilijk, want ze vliegen kriskras door elkaar heen. We zijn nu een nieuwe telmethode aan het ontwikkelen om het aantal vleermuizen jaarlijks vast te kunnen stellen”, legt Dechmann uit. Als deze kolonie kleiner wordt, dalen de aantallen in de gebieden waar ze vandaan komen ook, zoals Congo en Malawi.

Gigantische migratie

De migratie vanuit heel Afrika naar Zambia is de langste trek van dieren, met het grootst mogelijk aantal. Zelfs de beroemde grote migratie van twee miljoen gnoes, zebra’s en gazelles tussen het nationaal park Serengeti in Tanzania en de vlaktes in Kenia valt bij de verhuizing van de vele miljoenen palmvleerhonden in het niet.

Palmvleerhond met een vrucht in zijn bek. Beeld Christian Ziegler, Max Planck Instituut
Palmvleerhond met een vrucht in zijn bek.Beeld Christian Ziegler, Max Planck Instituut

Uit het onderzoek van Dechmann komt dat deze vleermuizensoort de zaden van bomen, waarvan ze de vruchten eten, bij hun ontlasting verspreiden over een heel groot gebied. Het is de enige vliegende soort die om te foerageren elke avond de veiligheid van het tropische woud verlaat en vele tientallen kilometers vliegt.

Op de uren durende terugvlucht laten de honderdduizenden palmvleerhonden bij het poepen elke nacht een of twee zaadjes vallen. Samen gaat het om enorme aantallen zaden, waaruit weer bomen en planten groeien in vooral ontboste gebieden. Ook is de palmvleerhond verantwoordelijk voor de bevruchting van fruitbomen, zoals bijen dat in Europa doen.

Palmvleerhond nodig voor oerwouden

“Afrika ontbost op grote schaal. Zonder de palmvleerhond groeien die oerwouden niet meer terug. Zij zijn voor een heel groot deel verantwoordelijk voor de herbebossing van Afrika. Als deze vleermuizen verdwijnen moet de mens dit zelf gaan doen en dat is bijna een onmogelijke opgaaf.” Dechmann onderstreept hiermee het enorme belang van het voortbestaan van de palmvleerhond, die nu al op de rode lijst van bedreigde diersoorten staat van de IUCN, de internationale organisatie voor natuurbeheer.

Ook voor Dechmann is het onduidelijk hoe slecht of minder slecht deze vleermuissoort ervoor staat. Data over de omvang van populaties worden sinds enige tijd verzameld, maar er zijn nog veel hiaten. Van de kolonies die Dechmann kent, weet ze dat die kleiner worden.

Dat is volgens haar een gevaarlijke ontwikkeling. Kolonies zijn als organismen die ervaringen en kennis over bijvoorbeeld migratieroutes met elkaar delen. Als een vleermuizenpopulatie onder een bepaald aantal zakt, kan het gedaan zijn met de kolonie omdat er dan gaten ontstaan in de informatievoorziening over migratieroutes en plekken waar en wanneer er voedsel is.

“Mensen kunnen een kolonie van honderdduizend palmvleerhonden groot vinden, maar dat kan toch te klein zijn om te overleven. We weten daar nog te weinig over, maar dit is andere soorten al eens overkomen, die nu uitgestorven zijn.” Als voorbeeld geeft ze de Passenger Pigeon, een Amerikaanse duif, die massaal werd overbejaagd en waarvan de laatste in 1914 in een dierentuin stierf.

Deze duif is niet zo cruciaal voor de soortenrijkdom op aarde als de palmvleerhond, die ervoor zorgt dat in ontboste gebieden nieuwe bossen met teakhout en vruchtdragende bomen tot leven komen. Die oerwouden zijn een habitat voor tal van dier- vogel- reptielen-, insecten- en plantensoorten. “Ook de economische waarde van de palmvleerhond is gigantisch, maar daar wordt nooit naar gekeken als bossen worden gekapt”, zegt Dechmann.

Beeldvorming negatief

Eigenlijk zou de palmvleerhond een geliefd en gewaardeerd beestje moeten zijn, maar net als bij alle andere vleermuizen is de beeldvorming negatief tot zeer negatief. Zo is er de associatie met het Covid-19 en andere virussen, zoals ebola, die vleermuizen zouden overdragen. “Onderzoeken wijzen uit dat vleermuizen nauwelijks of geen ziektes overbrengen. Ze hebben wel veel antilichamen tegen virussen. Vleermuizen hebben een geweldig immuunsysteem. Historisch onderzoek wereldwijd heeft 1500 gevallen opgeleverd waarbij de mens ziek is geworden door een vleermuis. Het is bijna niets als je dat vergelijkt met malaria, hondsdolheid en zoveel andere overdraagbare ziekten door andere soorten op de mens.”

Het is een dwaze, maar gevaarlijke hype, misschien ingegeven door de bloedzuigende vampiervleermuizen uit Zuid-Amerika.

Dina Dechmann met een palmvleerhond in haar arm.  Beeld Max Planck Instituut
Dina Dechmann met een palmvleerhond in haar arm.Beeld Max Planck Instituut

Dechmann is klip en klaar: de palmvleerhond is niet gevaarlijk voor mensen. Maar daarmee is het vooroordeel niet de wereld uit. In Accra worden bomen omgekapt waar veel vleermuizen hangend de hitte van de dag uitzingen door zichzelf koelte toe te wuiven met hun klapperende vleugels. De brandweer komt op verzoek van buurtbewoners langs om de palmvleerhonden uit de bomen te spuiten. Vleermuizen worden uitgerookt in grotten.

Een dollar per stuk

De mens vormt een bedreiging voor het voorbestaan van deze nuttige soort. “De zeeën voor de Ghanese kust zijn leeggevist, de oerwouden hebben nauwelijks wild meer, en nu wordt er op palmvleerhonden gejaagd om ze te eten. Een jager krijgt een dollar per stuk. De schatting is dat er alleen al in het zuidoosten van Ghana jaarlijks zo’n 100.000 vleermuizen worden geschoten. Dat is niet duurzaam”, zegt Dechmann aan de telefoon. Een koppeltje palmvleerhonden krijgt per jaar maar een jong, daarmee kunnen ze nooit de soort herstellen als ze overbejaagd worden, zoals dat nu gebeurt.

De vleermuizen kampen met nog veel meer bedreigingen. Vooral de ontbossing speelt de palmvleerhond ernstig parten, waardoor zijn leefgebied steeds kleiner wordt. In Zambia rond het Kansanka Park worden jaarlijks tienduizenden hectaren gekapt voor landbouwgronden. Nu weer wil een buitenlands bedrijf er een windmolenpark neerzetten. “De plannen zijn inmiddels stilgelegd vanwege de enorme kolonie palmvleerhonden die er jaarlijks neerstrijkt. Windmolens kunnen desastreus voor hen zijn”, zegt Dechmann. Ze is er niet gerust op dat het windmolenpark er uiteindelijk niet komt. Ook het toegenomen gebruik van pesticiden bij fruitbomen is gevaarlijk voor het voortbestaan van de vleermuizen.

Hier en daar zijn natuurorganisaties begonnen met campagnes om schoolkinderen bewust te maken van het belang van vleermuizen, maar te vrezen valt dat dit veel en veel te laat is. Afrikaanse regeringen ondertekenen ook netjes verdragen die migratie van soorten beschermen, maar tussen een handtekening zetten en actie ondernemen om de palmvleerhond echt beschermen zit nog een gigantisch gat.

Dechmann blijft onderzoek doen met haar team naar leefgewoonten, migratieroutes en het verspreiden van zaden door deze vleermuizensoort. Tegelijkertijd vreest ze voor het voorbestaan van deze sleutelsoort, waarvan zoveel andere soorten afhankelijk zijn. “De palmvleerhond is onvervangbaar. Verdwenen bossen komen dan echt niet meer terug. De droogte in Afrika zal alleen maar verder toenemen. De consequenties zijn niet te overzien.”

Lees ook:

Vleermuis leert de drone wat navigeren is.

Vliegende vogels en vleermuizen zijn vrij gemakkelijk uit elkaar te houden in de schemering, doordat vleermuizen veel grilliger vliegen. Met hun abrupte bewegingen wekken vleermuizen wellicht de indruk dat het brokkenpiloten zijn, maar in werkelijkheid zijn ze in vele opzichten betere ‘vliegmachines’ dan vogels.

Bij Attenboroughs schitterende beelden tikt op de achtergrond de klok.

A Perfect Planet laat zien dat het voor dieren precies zo is. Miljoenen palmvleerhonden weten precies wanneer in Zambia het fruit rijp is en ze op reis moeten. De arrauschildpad weet wanneer ze haar eieren moet leggen langs de rivieren in Zuid-Amerika.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden