ReportageOrchideeënstudie

Achter iedere orchidee schuilt een mooi verhaal

Mark Meijrink, een van de schrijvers van het boek ‘Orchideeën in Nederland’, met links van hem de brede wespenorchis.  Beeld Olaf Kraak
Mark Meijrink, een van de schrijvers van het boek ‘Orchideeën in Nederland’, met links van hem de brede wespenorchis.Beeld Olaf Kraak

Het wilde orchideeënseizoen zit er bijna op. Ecoloog en liefhebber Mark Meijrink maakt nog een laatste rondje langs de brede wespenorchis. ‘Mensen verklaren me weleens voor gek dat ik half Europa doorkruis om bepaalde soorten te zien.’

Louel de Jong

Exotisch, exclusief, soms stijfjes. De orchidee heeft een wat afstandelijk, deftig imago. Maar zie de wilde orchidee, die bloeit gewoon langs de waterkant en in graslanden, bossen, bermen, de stad en zelfs in het havengebied. De orchideeënfamilie is een van de grootste plantenfamilies op aarde, in Nederland komen zo’n 45 soorten voor, in Europa zo’n 250.

Voor de foto bij dit verhaal stelt Mark Meijrink een locatie voor waar de brede wespenorchis nog bloeit. Hij is ecoloog en bestudeert de plant voor een binnenkort te verschijnen boek. Het blijkt een onopvallend voetpad tussen hoge bomen op een Amersfoorts industrieterrein. De sloot langs het pad staat droog, ook de orchideeën hebben het moeilijk. Meijrink pakt een verdroogd knopje vast. “Deze is niet eens tot bloei gekomen vanwege de droogte.”

Verderop staat wel een aantal in bloei. Sierlijk en fijntjes, je loopt er zo voorbij. Maar eenmaal opgemerkt zijn de typische orchideebloemetjes herkenbaar - lichtgroen en rozepaars dit keer. “De brede wespenorchis zie je overal in Nederland. Hij groeit vooral onder bomen. Toch klopt het exclusieve beeld dat we van orchideeën hebben deels. Sommige wilde soorten zijn namelijk heel kritisch over hun standplaats. Een veenmosorchis groeit bijvoorbeeld alleen in hoogveen of in veenmosrietland. Daar gelden heel specifieke condities.”

Een orchidee lijkt op kleine lelie of een hyacint

Hoe herken je een orchidee? De brede wespenorchis hier langs het pad heeft iets weg van een helleborus. Meijrink: “Over het algemeen kun je stellen dat ze allemaal een beetje op een kleine lelie of hyacint lijken. De rietorchis, gevlekte orchis en brede orchis zijn mooi roze. Andere hebben heel kleine groene of gele bloemetjes die nauwelijks opvallen.

Ze kunnen slecht tegen concurrentie van snelgroeiende planten en komen voornamelijk voor op voedselarme bodems. In mei of juni maak je de meeste kans om ze te zien. Een paar soorten bloeien wat vroeger of later, zoals deze hier in de stad en de herfstschroeforchis in natuurgebieden. In Nederland zijn dit de hekkensluiters.

De herfstschroeforchis doet zijn naam niet langer eer aan, door het veranderende klimaat is de bloeitijd vervroegd. Daar kun je je best zorgen over maken. Je moet geen situatie krijgen dat bestuiver en plant elkaar niet meer kunnen vinden, dat het niet meer gesynchroniseerd is. Dat - in het geval van de vliegenorchis bijvoorbeeld - de graafwesp tevoorschijn komt als de plant al is uitgebloeid. Zo kan de orchidee zich niet voortplanten.”

Van zeldzame soorten wordt de vindplaats geheimgehouden

Lukt de bevruchting wel, dan rijpen vervolgens de zaden en verwelken de bloemen. Orchideeën bezitten twee uitzonderlijke eigenschappen: ze hebben stoffijn zaad dat gemakkelijk meewaait met de wind én ze zijn afhankelijk van schimmels. Waar het zaad van veel andere planten en bomen eigen reservevoedsel heeft, heeft orchideezaad dat niet - vandaar is het ook zo poederachtig. Ze onttrekken hun bouwstoffen uit schimmels om te kiemen.

De herfstschroeforchis. Beeld Mark Meijrink
De herfstschroeforchis.Beeld Mark Meijrink

Dat doen ze vaak meteen rond de ouderplant, waar de juiste bodemschimmels zijn. Tegelijk zijn orchideeën in staat zich over honderden kilometers te verspreiden, omdat het zaad zich gemakkelijk laat meevoeren - vooral in het kustgebied. Het mooie plantje uitscheppen voor je achtertuin heeft geen zin, hoogstwaarschijnlijk zal het niet overleven omdat de goede schimmels daar niet aanwezig zijn. Sowieso mag het niet, de meeste orchideeën zijn bij wet beschermd. Van zeldzame soorten wordt zelfs de vindplaats geheimgehouden.

Meijrink herinnert zich de eerste wilde orchideeën rond het huis van zijn opa en oma in de Dordogne in Frankrijk. De liefde voor het plantje laaide op tijdens een studie bos- en natuurbeheer en bijbehorende stage bij een agrariër op Texel. De boer was natuurliefhebber en enthousiasmeerde Meijrink rond te kijken. “Naast een vogeleiland is Texel een orchideeëneiland. In het duingebied, maar ook in bermen en slootkanten bloeien ze daar in grote getale.”

Hij heeft nog altijd contact met die boer. “Staan er orchideeën op zijn land, dan stuurt hij een foto.” Meer mensen sturen hem foto’s met zeldzame of mooie exemplaren.

Hoe herken je een orchidee als hij is uitgebloeid?

Naast zijn werk als stadsecoloog bij de gemeente Amersfoort is Meijrink natuurgids en zet hij zich in voor het behoud van de bedreigde orchideeënpopulatie. Momenteel legt hij de laatste hand aan een omvangrijk boek dat in november verschijnt: Orchideeën in Nederland, 900 pagina’s, dat hij schreef met Eric Hartgers en Mark Engels.

“We trekken veel eropuit met z’n drieën om orchideeën te bestuderen en te fotograferen. We liepen steeds tegen dezelfde kwestie aan: hoe herkennen we een orchidee als hij is uitgebloeid? Ook zag ik in de boeken die we gebruikten allerlei foto’s zonder ecologische context. Alleen close-ups van de bloemen, geen omgeving terwijl dat gegeven ook zo interessant is.”

Stadsecoloog en natuurgids Mark Meijrink  bij de brede wespenorchis.  Beeld Olaf Kraak
Stadsecoloog en natuurgids Mark Meijrink bij de brede wespenorchis.Beeld Olaf Kraak

Zo ontstond het idee voor dit boek, gevuld met beschrijvingen, infographics, tekeningen en veel foto’s met ook de omringende vegetatie. En wat gebeurt er zoal onder de grond? Sommige soorten hebben knollen, andere hebben kluwen van wortels of een wortelstelsel dat lijkt op koraal – zo blijkt. Op de cover prijkt straks de bijenorchis. “Omdat hij ontzettend mooi is, echt op een bij lijkt én een zonderling is, omdat hij aan zelfbestuiving doet.”

Alhoewel Meijrink veel reist om de bloem te kunnen zien - “Mensen verklaren me weleens voor gek dat ik half Europa doorkruis om bepaalde soorten te zien” - gaat het boek echt over de soorten die voorkomen in Nederland. “In ons land zijn we ook rijk voorzien, hoor. Mijn favoriet is de veenmosorchis, bijna onzichtbaar voor het ongetrainde oog, die groeit op moerassige, veenachtige plekken.

“Kwetsbare biotopen zijn dat. Om de veenmosorchissen te kunnen zien moet je het water op. Bij inspectie zak je soms tot je middel weg. Ze worden bestoven door een of ander gek insectje dat uiteindelijk iemand heeft kunnen fotograferen. Zo weten we na honderd jaar dat dat een zeldzaam mugje is. Eigenlijk schuilt achter iedere orchidee een mooi verhaal.”

In november verschijnt Orchideeën in Nederland - Ecologie, determinatie & beheer van Mark Meijrink, Eric Hartgers en Mark Engels; KNNV Uitgeverij, 900 blz,, met meer dan tweeduizend foto’s, €99,95.

Lees ook:

Verstikt door stikstof: beemdkroon, duifkruid, pimpernel en vele andere bloemen

De orchidee wil juist stikstofarme grond: onbemeste hooilanden bijvoorbeeld, of heidevelden.

Orchideeënexpert Ed de Vogel was een van de laatste woudlopers

Op zoek naar orchideeën liep Ed de Vogel zonder angst door een stammenstrijd op Papoea-Nieuw-Guinea. Ook thuis in Nederland stond de studie naar zijn geliefde planten op de eerste plaats.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden