Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Zonder nieuwe bondgenoten zal Nederland het niet redden

Democratie

Marno de Boer

Luuk van Middelaar en Monika Sie. ‘Nederland riskeert met extreme standpunten zijn eigen nederlaag te organiseren.’ © Phil Nijhuis

Als leider van de kleintjes kun je geen vuist maken. In post-brexit-Europa moet Nederland op zoek naar nieuwe, machtige vrienden zoals Frankrijk en Spanje.

De Nederlandse zoektocht naar nieuwe bondgenoten in Brussel na brexit heeft een te beperkte blik. Dat stelt de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) in een vandaag te verschijnen onderzoek waar de Tweede Kamer om heeft gevraagd. Volgens twee van de auteurs, Clingendael-directeur Monika Sie en hoogleraar Luuk van Middelaar, moet Nederland vaker coalities smeden met landen die van oudsher geen nauwe bondgenoot zijn, zoals Frankrijk en Spanje. Dat is niet alleen nodig om bij Brusselse stemmingen meerderheden te behalen. Bij onderwerpen als migratie of klimaatverandering willen deze landen een Europese oplossing die helemaal niet zoveel verschilt van de Nederlandse wensen.

Lees verder na de advertentie

Van oudsher zag Nederland Groot-Brittannië als een land dat hetzelfde dacht over vrijhandel en een open interne markt. Maar door de brexit moet Den Haag op zoek naar een nieuwe diplomatieke strategie in Brussel. Het kabinet is daarin nog zoekende. Premier Mark Rutte probeert de banden met zijn Franse collega Emmanuel Macron aan te halen, maar tegelijkertijd smeedt minister van financiën Wopke Hoekstra een ‘Hanze-coalitie’ van kleine noordelijke landen. Die zouden net als Groot-Britannië de Nederlandse voorkeuren voor vrijhandel en een zuinige EU delen. Op die manier wil Nederland er bijvoorbeeld voor waken dat de EU-begroting straks flink omhoog gaat, zoals Macron dat graag zou zien.

De oude gedachte is dat wat in het Franse belang is per definitie ongunstig voor ons uitpakt, maar Frankrijk is een onmisbare partner

Luuk van Middelaar

Sie: “De Kamer vroeg ons te kijken hoe Nederland zonder de Britten nieuwe coalities kan smeden in Brussel. Maar we hebben de vraag breder getrokken, want de brexit valt samen met het debat over de richting die de EU zelf op gaat. Europa probeert bijvoorbeeld een antwoord te vinden op migratiestromen en zich staande te houden in een wereld met assertieve sterke leiders als Poetin en Trump. Natuurlijk waren de Britten van oudsher onze bondgenoten bij het liberaliseren van de interne markt en het laag houden van de EU-begroting, maar op de nieuwe thema’s trokken we de afgelopen jaren eigenlijk al met andere landen op.”

Van Middelaar: “We moeten bijvoorbeeld de relatie met Frankrijk meer waarderen. De oude gedachte is dat wat in het Franse belang is, per definitie ongunstig voor ons uitpakt. Maar Frankrijk is bijvoorbeeld een onmisbare partner om in Europees verband de buitengrenzen te beveiligen of klimaatverandering aan te pakken.”

Stemverhoudingen

Dat er iets verandert in Brussel is duidelijk, aldus Sie en Van Middelaar. Al is het maar omdat de stemverhoudingen op de schop gaan. Europese besluiten moeten vaak op steun kunnen rekenen van 55 procent van de lidstaten, die ook nog eens 65 procent van de Europese bevolking vertegenwoordigen. Omgekeerd kun je een besluit dus pas tegenhouden met een groep landen die meer dan 35 procent van de bevolking vertegenwoordigt. De AIV heeft dan ook bedenkingen bij wat Nederland als leider van de kleintjes via de Hanze-coalitie kan bereiken.

Van Middelaar: “Met de Benelux, Scandinavië, de Baltische Staten en Ierland kom je op veel onderwerpen wel tot een tiental landen, maar die vertegenwoordigen samen nog steeds een te klein deel van de Europese bevolking om besluiten tegen te houden. In de oude verhoudingen bood de steun van Groot-Brittannië uitkomst, maar die stem is straks weg.”

Sie: “De historisch gegroeide reflex in het Nederlandse buitenlandbeleid is om wantrouwig te zijn tegenover grote landen en samen te werken met Groot-Brittannië of kleine Europese landen. De Hanze-coalitie is een voorbeeld van die primaire reactie.”

In de beeldvorming en in het parlement domineren nog oude ideeën over wie onze bondgenoten in Europa zijn

Luuk van Middelaar

Maar gelukkig kan Nederland optrekken met nieuwe bondgenoten, concludeert de AIV. Sie: “Frankrijk en Spanje willen net als Nederland een goede bewaking van de Europese buitengrenzen met behoud van legale migratie. En Polen wil de interne markt voor digitale producten en diensten openbreken, net als Nederland.”

Van Middelaar: “Onder de radar hebben ambtenaren die zich met zulke onderwerpen bezighouden al contact met collega’s uit andere landen. Maar in de beeldvorming en in het parlement domineren nog oude ideeën over wie onze bondgenoten in Europa zijn.

“Een goed voorbeeld is Spanje. Dat land ontvangt van oudsher flink wat geld uit de EU-begroting. We kennen de verhalen over met Europees geld aangelegde dure snelwegen en bruggen. Maar inmiddels betwijfelt men daar ook of dat de meest effectieve besteding is. De Spanjaarden willen net als Nederland meer geld uitgeven aan klimaatbeleid en innovatie, ten koste van infrastructuurfondsen voor achtergebleven regio’s. Dan moeten wij onze oude clichés aan de kant schuiven en openstaan voor nieuwe bondgenoten.”

Frans-Duitse as

Nog explicieter dringt de AIV aan op toenadering tot Frankrijk. Van Middelaar: “Over Spanje schieten ons misschien een aantal vooroordelen te binnen, maar tegen Frankrijk zit de argwaan in de Nederlandse politiek en het publieke debat diep.” Die vrees is bijvoorbeeld dat Frankrijk zijn ideeën over een centralistische, bemoeizuchtige overheid oplegt of zijn eigen begrotingstekorten op Nederlandse belastingbetalers wil afwentelen.

Sinds de verkiezingsoverwinning van Macron worstelt de Nederlandse politiek met de vraag hoe om te gaan met een nieuwe ‘Frans-Duitse as’. De Franse president heeft namelijk allerlei ideeën over Europees beleid en zoekt samenwerking met Merkel. Den Haag vreest in Berlijn en Parijs gesloten compromissen opgedrongen te krijgen. Maar in plaats van via een Hanze-coalitie op de rem te trappen, kan Nederland volgens de AIV beter actief samen met andere landen de compromissen uit Parijs en Berlijn beïnvloeden.

Sie: “Het is ook in het Nederlands belang dat de EU optreedt bij onderwerpen die de macht van één enkele lidstaat overstijgen. En als je iets voor elkaar wilt krijgen, heb je in Europa nu eenmaal overeenstemming tussen Duitsland en Frankrijk nodig. Mijn stelling is dat zonder Europese oplossingen mensen hun heil zoeken bij nationalistische leiders zoals Orban en Salvini. Dan ben je verder van huis.”

Van Middelaar: “We hoeven natuurlijk niet elk Frans-Duits plan te omarmen, maar het is uiteindelijk in ons belang dat die twee landen het et elkaar uithouden in de EU en samen over plannen willen nadenken. Je moet niet doorslaan in een primaire argwaan richting alles wat zij doen.”

Nederland wil dat er iets gebeurt, zodat we in Europa uiteindelijk niet de ar­beids­om­stan­dig­he­den en sociale rechten van Roemenen hebben

Monica Sie

Want op sommige beleidsterreinen is een Frans-Duits compromis aantrekkelijker dan wat er mogelijk was met de Britten, daarvan zijn Sie en Van Middelaar overtuigd. Als voorbeeld noemt Sie de aanpak van schijnconstructies waarmee gedetacheerde Oost-Europese werknemers de Nederlandse sociale zekerheid omzeilen. Frankrijk wil op sociaal gebied misschien meer Brusselse regels dan Nederland lief is, maar Groot-Brittannië zat aan het andere uiterste.

Sie: “Daar leeft nog sterk de gedachte van Thatcher, die zei dat ze de rol van de Britse overheid niet had ingeperkt om er bemoeienis uit Brussel voor terug te krijgen. Ook als het gaat om regels voor nieuwe bedrijven zoals Airbnb, Uber of voedselkoeriers is Groot-Brittannië erg terughoudend. Nederland wil dat er iets gebeurt, zodat we in Europa uiteindelijk niet de arbeidsomstandigheden en sociale rechten van Roemenen hebben.”

Nederland moet zich niet verliezen in melancholie over hoe geweldig Groot-Brittannië als bondgenoot was, stelt Van Middelaar: “Bij de grote crises van de afgelopen jaren over de euro en migratie stonden de Britten al aan de zijlijn, omdat ze geen euro hebben en niet in ‘Schengen’ zitten. In de jaren tachtig ging Europa veel meer over het creëren van een interne markt. Toen waren de Britten een belangrijke bondgenoot, maar nu zitten we in een nieuwe fase.”

Nederlaag

De meest in het oog springende discussie waarbij Nederland het vertrek van Groot-Brittannië voelt, is die over de Europese begroting. De onderhandelingen over de periode 2021-2027 zijn in volle gang en Nederland verliest een bondgenoot in zijn pleidooi voor beperkte uitgaven. Den Haag vindt ook dat de Unie het vertrek van de rijke lidstaat Groot-Brittannië moet opvangen door te bezuinigen. Maar volgens de AIV is dit geen verstandige koers.

Van Middelaar: “Je kunt daar wel fel op inzetten, maar de uitkomst van de onderhandelingen is waarschijnlijk dat netto-betalers als Nederland het gat opvullen dat de Britten achterlaten. Zelfs traditionele bondgenoten als Oostenrijk en Denemarken zijn bereid het verlies van de Britse bijdrage naar draagkracht bij te passen. Dus Nederland riskeert met een extreem standpunt zijn eigen nederlaag te organiseren.

“De Nederlandse gedachte is dat als de club minder leden heeft, zij ook kan verhuizen naar een kleiner en goedkoper clubhuis. Maar dat gaat voorbij aan de nieuwe problemen in de wereld rondom die club. Het regeerakkoord bepleit een Europese oplossing voor het migratieprobleem, maar dan moet je daar ook geld voor durven uittrekken.”

Het is niet zo dat wij alleen maar de portemonnee willen trekken. We bepleiten dat Nederland zich profileert als een zuinige moderniseerder

Monika Sie

Sie: “Het is niet zo dat wij alleen maar de portemonnee willen trekken. We bepleiten dat Nederland zich profileert als een zuinige moderniseerder. Je kunt de politieke en diplomatieke energie beter inzetten op de manier waarop geld wordt uitgegeven, zodat het naar zaken gaat die Nederland belangrijk vindt. Als er bijvoorbeeld meer geld nodig is voor de bewaking van de Europese buitengrenzen, moet dat deels uit de pot voor landbouwsubsidies komen. Voor zo’n onderhandelingsinzet zijn in Brussel wel bondgenoten te vinden.”

Van Middelaar: “De eenzijdige nadruk dat Nederlandse belastingbetalers geld kwijt zijn aan de EU, miskent dat zij daar veel voor terugkrijgen. Europa biedt ook veiligheid en werkgelegenheid. Dat is niet anders dan in Nederland zelf, waar belastinggeld gezondheidszorg, onderwijs en de politie financiert.

“Wij zijn uit op een denkomslag. Duitsland was altijd onze grote bondgenoot als het om zuinigheid ging. Maar zelfs de Duitse regering zegt dat de EU banen en veiligheid oplevert en dus ook wat extra mag kosten. De regering in Berlijn – ook kijkend naar Trump in Washington – durft die waarde van Europa uit te dragen.”

De twee hopen dan ook dat Rutte in eigen land meer een pro-Europees geluid laat horen. Van Middelaar: “Je ziet bij hem het begin van een verschuiving. Nadat hij zich jarenlang zich niet aan visies wilde wagen, heeft hij dit jaar in Berlijn en Straatsburg toespraken gehouden over waar hij met Europa heen wil. Daarin erkende hij dat we zaken als veiligheid en migratie gezamenlijk als Europeanen moeten aanpakken.”

Sie: “Het is ook mooi dat hij Frankrijk expliciet noemde als bondgenoot in het klimaatbeleid. Maar het zou fijn zijn als hij deze Europese boodschap ook in het publieke debat vaker uitdraagt.”

Wie zijn Van Middelaar en Sie?

Luuk van Middelaar (1973) is hoogleraar grondslagen en praktijk van de Europese Unie aan de Universiteit Leiden en was van 2010 tot 2014 adviseur van de voorzitter van de Europese Raad Herman Van Rompuy. In 2017 verscheen zijn boek ‘De nieuwe politiek van Europa’.

Monika Sie (1967) is directeur van het instituut voor internationale betrekkingen Clingendael. Van 2008 tot 2016 leidde ze het wetenschappelijk bureau van de PvdA. Daarvoor was ze bij de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid mede-auteur van rapporten over Europa en democratie. 

Lees ook:

Europa zoekt naar een derde leven

Vandaag verschijnt ‘Kop op, Europa’, de gebundelde interviews uit Trouw met prominente niet-Europeanen over Europa en de EU. In de slotbeschouwing wordt de balans opgemaakt. Wat heeft Europa nodig? Geen autocratie, wel leiderschap.

Oost-Europa verliest, het zuiden wint in nieuwe EU-begroting

De Europese Commissie komt vandaag met voorstellen voor de begroting vanaf 2021: het begin van een taaie strijd tussen lidstaten.

Deel dit artikel

De oude gedachte is dat wat in het Franse belang is per definitie ongunstig voor ons uitpakt, maar Frankrijk is een onmisbare partner

Luuk van Middelaar

In de beeldvorming en in het parlement domineren nog oude ideeën over wie onze bondgenoten in Europa zijn

Luuk van Middelaar

Nederland wil dat er iets gebeurt, zodat we in Europa uiteindelijk niet de ar­beids­om­stan­dig­he­den en sociale rechten van Roemenen hebben

Monica Sie

Het is niet zo dat wij alleen maar de portemonnee willen trekken. We bepleiten dat Nederland zich profileert als een zuinige moderniseerder

Monika Sie