Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Zo'n ouderwets regeerakkoord kan echt niet meer

democratie

Hans Marijnissen

Jacques Wallage: 'Ik ken niets droevigers dan die zogenaamde inspraakprocedure bij een bestemmingsplan. Er wordt doorgaans niets met de opmerkingen van insprekers gedaan.' © reyer boxem
Interview

Jacques Wallage vertrekt bij de invloedrijke Raad voor het openbaar bestuur, maar heeft op de valreep nog één advies. Stop met die ouderwetse regeerakkoorden.

Daar zitten ze weer, de mannen in een kamertje, samen met een informateur. Deuren dicht. Jacques Wallage moet deze weken steeds aan de woorden van oud-premier Ruud Lubbers denken, die een gedetailleerd regeerakkoord 'gestold wantrouwen' noemde. Elk detail moet worden vastgelegd, voor vier jaar lang.

Lees verder na de advertentie

Vooruit, bij uw vertrek als voorzitter van de Raad voor het openbaar bestuur mag u op de drempel nog één advies geven.

"Nou, ik zou zeggen: neem direct afscheid van het klassieke regeerakkoord. Dan hoef je elkaar niet langer te fileren op ieder woord, maar kun je samen vaststellen wat de kernvragen zijn. Vervolgens kun je bepalen welke richting de coalitie op wil. Met deze werkwijze was het hele conflict rond vluchtelingen helemaal niet ontstaan. Ik denk dat iederéén vindt dat we ons open moeten blijven stellen voor mensen die voor dood en verderf op de vlucht zijn, en dat er een handzame methode moet komen om mensen die nooit in aanmerking zullen komen voor asiel, buiten te houden. Dat is dan het uitgangspunt, dus dit schrijf je op in een beperkt regeerakkoord. Dat noemen we een 'startdocument'.

"De hoofdlijnen moeten vervolgens worden uitgewerkt door ministers, die onder andere tot taak hebben het openbare debat in het parlement te voeren. Zo moet een democratie werken. Zo kán een democratie ook werken. Merkel doet het in Duitsland. Formeren is zoiets als tussen partners. Je kijkt elkaar aan, en je vraagt je hardop af: geloven we er in? En dat noemen we dan verloving."

VLNR D66-leider Alexander Pechtold, VVD-leider Mark Rutte, GroenLinks-leider Jesse Klaver en CDA-leider Sybrand Buma tijdens een onderonsje in de tuin van het Catshuis. VVD, CDA, D66 en GroenLinks voerden gesprekken over een formatie met informateur Herman Tjeenk Willink. Deze gesprekken liepen stuk op het onderwerp migratie. ANP JERRY LAMPEN © ANP

Acht jaar lang was Jacques Wallage (70, PvdA) voorzitter van de raad die kabinet en parlement adviseert over de inrichting en het functioneren van de overheid, vooral als het gaat om de uitgangspunten van de democratische rechtsstaat. Hij hervormde de Raad voor het openbaar bestuur (Rob) in die tijd van een orgaan dat tegen de Haagse bestuurspraktijk aan schurkte, in een waakhond die argwanend naar het reilen en zeilen van politici, bestuurders en ambtenaren kijkt, en soms ook heftig aanslaat. De Rob komt met ongevraagde adviezen over de toekomstige inrichting van de rechtsstaat, die soms goed, maar vaker minder goed bevallen.

De dragers van het politieke proces hebben echt hun gezag verloren, het oude spel voldoet niet meer

Wie uw rapporten en toespraken doorbladert, moet tot de conclusie komen dat u een somber mens bent. De politiek heeft zich de democratie toegeëigend, schreef u, de kiezer mag één keer in de vier jaar stemmen en moet vervolgens zijn mond houden. Burgers zijn volgens u object geworden van regelgeving, en de relatie tussen die burger en de overheid is verengd tot een formeel juridische. Bent u echt zo somber?

"Haha, de socioloog J.J.A. van Doorn heeft mij ooit een 'linkse positivo' genoemd, en ik voel me nog steeds zo, maar ik ben óók zeer kritisch geworden en bezorgd over het bestuur in Nederland. Met de Rob heb ik afgelopen jaren wat ideeën proberen aan te dragen waarmee we het Nederlands bestuur nog een beetje in leven kunnen houden, al klinkt dat fatalistisch. Maar de dragers van het politieke proces hebben echt hun gezag verloren, het oude spel voldoet niet meer. Ik denk dat ons stelsel kraakt in zijn voegen. En we doen er niets aan. Als het gaat om de scheurtjes in de Merwedebrug bij Gorinchem, dan sluiten we 'm af en stoppen miljoenen in de renovatie. Maar in ons krakende politieke stelsel blijven we gewoon doorgaan. Tot wanneer?"

De Belgische publicist David Van Reybrouck spreekt van een 'democratisch vermoeidheidssyndroom'. Heeft u daar een drankje voor?

"Nee, maar de oplossing begint bij de opstelling van de politieke partijen. Hoe vreemd dit ook klinkt: zij vormen in onze parlementaire democratie de zwakke schakel. Slechts 2,3 procent van de Nederlanders is lid van een politieke partij, 10 procent van die 2,3 procent is actief lid. Zo groot (of beter: zo klein) is dus de vijver waaruit wij onze vertegenwoordigers en bestuurders vissen.

"Laat ik vervolgens even terugkomen op de formatie van een nieuw kabinet. De huidige politieke praktijk ontstaat uit die zeer smalle basis, sluit niet langer aan bij de veranderde samenleving. Laat ik onze netwerksamenleving 'horizontaal' noemen, met mondige burgers die elkaar op allerlei manieren weten te vinden. De politiek is echter 'verticaal' gebleven: in Den Haag gaan ze er nog vanuit dat burgers een keer in de vier jaar stemmen, en de partijen vervolgens 'het mandaat' hebben om beleid te maken. De onderhandelaars bij de informateur denken dat het gelegitimeerd is voor vier jaar gedetailleerde afspraken te maken en dat dit ook inhoudelijk kan. Niets is minder waar.

"Mondige burgers stemmen vandaag, en willen morgen op basis van argumenten serieus worden genomen. Ik denk dat geen enkele vader nog zijn dochter om twaalf uur laat thuiskomen met het argument dat hij dat bepaalt omdát hij nu eenmaal vader is. Geen kind accepteert zo'n argument. In de politiek gebeurt dit nog wel. Daar worden beslissingen genomen omdat die nu eenmaal in een regeerakkoord staan. De politiek wil ordenen op basis van macht. Dat is niet meer van deze tijd. Geëmancipeerde burgers willen overtuigd worden in een dialoog. Met hun stem geven ze geen mandaat, maar een richting. Dat is een groot verschil."

Dit land heeft dringend behoefte aan wat ik een dagelijks bestuur noem, een kernkabinet

Volgens u heeft de politiek de democratie 'gejat'.

"Ja, maar dat was in een boze bui, die heb ik ook nog wel eens. Geert Wilders is de thermometer die laat zien wat de gevolgen daarvan zijn. Een enorm wantrouwen. Om vertrouwen terug te winnen, kun je de formatie en de samenstelling van het kabinet anders vormgeven. Dit land heeft dringend behoefte aan wat ik een dagelijks bestuur noem, een kernkabinet van een mens of zeven dat als team zichtbaar wordt in de samenleving, echt gesprekspartner is. Nu worden ze opgeslokt door de dagelijkse debatten in de Kamer. Deze kabinetsministers zijn verantwoordelijk voor meerdere departementen, zodat ze onderwerpen ook breed kunnen oppakken. Het maakt een einde aan de verkokering. Laat de directe leiding van die departementen over aan zogenoemde departementsministers, waarvan je er gerust meerdere kunt aanstellen.

"In de formatie kun je daar rekening mee houden. Laat de fracties via hun onderhandelaar een startdocument op hoofdlijnen maken waaraan de ministers zich binden, en laat de ministers voordat zij beginnen samen een gedetailleerd regeringsprogramma schrijven. De fracties zijn via hun onderhandelaars dus richtinggevend, maar globaal. De gedetailleerde afspraken van de ministers zijn vervolgens onderwerp van debat in de Kamer. Zo wordt het dualisme ook hersteld, de fracties hebben de handen vrij om in debat te gaan. Laat de Kamerleden zich vervolgens weer opstellen als volksvertegenwoordigers. Op deze manier maakt het verziekte debat weer kans op herstel."

Vertoont de lokale politiek volgens u dezelfde ziekteverschijnselen?

"Nou, als ik op maandag somber ben, word ik op dinsdag vrolijk wakker van wat er lokaal gebeurt. Op gemeentelijk niveau is het voor inwoners makkelijker om het heft in eigen hand te nemen. En dat doen ze dan ook, in allerlei burgerinitiatieven en coöperaties. Toch geldt ook voor de gemeenteraad: de leden laten zich vooral leiden door de stukken die door burgemeester en wethouders worden aangeleverd. Al hun tijd gaat op aan het lezen daarvan, terwijl ze nauwelijks eigen onderwerpen aandragen. Maar een gemeenteraadslid is géén pseudo-wethouder, en ook geen accountant. Hij moet zijn oor te luister leggen in de wijk, met bewoners onderwerpen definiëren en die vervolgens agenderen. Het komt er te weinig van."

Bent u in staat een oplossing voor die verwijdering aan te dragen zonder het woord 'verbinden' gebruiken, want dat is een zo platgetreden pad.

"Ik zal mijn best doen. Omdat ik meer dan twintig jaar lokaal politiek actief ben geweest, heb ik nogal wat voorbeelden van hoe het niet moet, en hoe wel. Het komt er op neer dat we burgers te weinig vragen. Ik ken niets droevigers dan die zogenaamde inspraakprocedure bij een bestemmingsplan, in een zaaltje waar de slingers van de 25-jarige bruiloft nog hangen. Er wordt doorgaans niets met de opmerkingen van insprekers gedaan.

"Onze eigen plantsoenendienst van de gemeente Groningen had de gewoonte bewoners in te lichten over de kap van bomen, als de zaagmachines bij wijze van spreken al in de straat stonden. Dat wekt weerstand op. Toen kwam ik erachter dat die dienst over recente infraroodfoto's beschikt waarop de toestand van alle bomen is te zien. Ik dacht, als we de bewoners nu digitaal toegang verschaffen tot dat materiaal en hen vragen mee te denken wat we met de zieke bomen moeten doen. Zo'n infraroodfoto staat eigenlijk voor het voortijdig betrekken van burgers, en dat is het waar het in de politiek om moet gaan, of dat nu lokaal of landelijk speelt. De tekentafel moet naar de keukentafel.

We denken altijd dat burgers per se hun zin willen hebben, maar dat is niet zo

"We denken altijd dat burgers per se hun zin willen hebben, maar dat is niet zo. Als ze aan het eind van een proces niet hun zin krijgen, moet de betekenis van de procedure zo groot zijn dat ze zeggen: ik ben het niet met het besluit eens, maar u heeft mij fatsoenlijk behandeld. Ik denk ook niet dat de democratie plaatsvindt onder een grote boom waar we het met z'n allen over alles eens moeten worden. De rol voor de overheid blijft. Groningen was destijds toe aan een nieuw stadion, maar de FC Groningen-supporters wilden per se dat het oude Oosterpark een verfje zou krijgen. Dat vonden ze wel genoeg. We zijn heel lang met die mensen in gesprek geweest, en hebben uiteindelijk toch tot de nieuwe Euroborg besloten. Bij de opening heb ik als burgemeester een rondje gelopen, en kwam die oude supporters tegen. Ze hadden de tranen in de ogen, zo mooi vonden ze het. Ik zei: maar jullie waren toch altijd tegen? Ja, antwoordden ze, maar je hebt een burgemeester nodig om de juiste keuze te maken. Dat is mooi; burgers die de rol van een burgemeester zien. Al zou het nog mooier zijn als deze rechtstreeks door de bevolking wordt gekozen, op basis van een heus program. Zo'n verkiezing kan een enorme katalysator zijn van het lokale politieke debat. En de gekozen burgemeester is dan de verpersoonlijking van de koers van de stad."

Volgend jaar worden de gemeenteraadsverkiezingen gehouden. De helft van de raadsleden zit de termijn van vier jaar niet uit en er is een tekort aan nieuwe stemmentrekkers.

"Op dit moment kijken veel raadsleden door allerlei bovengemeentelijke samenwerkingen tegen de achterlichtjes van die vooruitgang aan. Ze zijn de greep op die werkelijkheid verloren. Een gekozen burgemeester is goed voor het lokale systeem, naar buiten gerichte raadsleden die in de wijk nieuwe onderwerpen ophalen ook. Maar net als bij de brug over de Merwede is er ook een kwaliteitsinvestering nodig. Het ministerie van binnenlandse zaken zal moeten gaan zorgen voor scholing en training, want raadslid zijn is niet alleen een ambt, maar ook een ambacht dat je kunt leren. Nieuwe raadsleden moeten op cursus en ook tijdens hun werk training krijgen. Op dit moment is er geen innovatiebeleid voor het openbaar bestuur. Maar die kwetsbaarheid kunnen we ons niet langer permitteren."

Wat lokaal geldt, speelt ook landelijk?

"Jazeker. Beroepspolitici die krampachtig vasthouden aan hun eigen rol, hebben de kloof tussen politiek en burgers groter gemaakt dan nodig is. De weg terug is dus vrij simpel. Zorg er voor dat je op een open en bescheiden wijze weer iets opbouwt met de bevolking, neem ze serieus, zodat je als politicus gezag opbouwt. Wat je in ieder geval niet moet doen, is je louter beroepen op het mandaat. Dat spel is uit."

Jacques Wallage

Jacques Wallage was ruim 10 jaar burgemeester van Groningen. Daarvoor was hij onder andere fractievoorzitter voor de PvdA in de Tweede Kamer, staatssecretaris van sociale zaken en werkgelegenheid, staatssecretaris van onderwijs en wetenschappen, lid van de Tweede Kamer, wethouder en fractievoorzitter in Groningen en wetenschappelijk medewerker aan de Rijksuniversiteit Groningen. Aan deze universiteit behaalde hij ook zijn doctoraal sociologie en is hij nog steeds gast-hoogleraar. Hij was sinds 2009 voorzitter van de Raad voor het openbaar bestuur en wordt opgevolgd door Han Polman, commissaris van de Koning in Zeeland.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie
De dragers van het politieke proces hebben echt hun gezag verloren, het oude spel voldoet niet meer

Dit land heeft dringend behoefte aan wat ik een dagelijks bestuur noem, een kernkabinet

We denken altijd dat burgers per se hun zin willen hebben, maar dat is niet zo

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.