Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Witte liberalen worstelen met koloniaal verleden

Home

Niels Posthumus

Tijdens de studentenprotesten moesten beelden van koloniale leiders het ontgelden. Boven: Louis Botha in Kaapstad, onder Cecil Rhodes in het Nationaal Park en boven de ontmanteling van Cecil Rhodes op de universiteitscampus. © AFP

'Witte liberalen' gaan er prat op dat zij ooit openlijk tegen de apartheid waren. De laatste tijd liggen ze steeds vaker onder vuur. Zeker in de soms felle discussies over de koloniale geschiedenis.

Als progressieve witte Zuid-Afrikaan doe je het niet snel goed. Zeker niet op sociale media. "Ik krijg op één uitspraak vaak zowel reacties dat ik racistisch ben als dat ik de belangen van de witte bevolking verkwansel", zegt de vooraanstaande 66-jarige columnist Max du Preez.

Lees verder na de advertentie

Zelf houdt hij niet van de term, maar veel Zuid-Afrikanen zullen hem omschrijven als 'witte liberaal'. Simpel gezegd: witte, meestal hoogopgeleide Zuid-Afrikanen die tegen de apartheid waren en zichzelf als niet-racistisch zien. Het is een relatief kleine groep. 

Ik krijg op één uitspraak vaak zowel reacties dat ik racistisch ben als dat ik de belangen van de witte bevolking verkwansel

Max du Preez, columnist

"Witte liberalen zijn historisch altijd klem geperst tussen de witte nationalisten van de apartheid en de zwarte revolutionairen", legt Tony Leon (60) uit. Hij was de eerste (witte liberale) oppositieleider in het nieuwe Zuid-Afrika van na 1994.

Maar vooral de laatste twee jaar raken nogal eens prominente witte liberalen in opspraak. De laatste was Helen Zille, voormalig leider van oppositiepartij Democratic Alliance, traditioneel de politieke thuishaven voor witte liberalen. Zille twitterde dat het Zuid-Afrikaanse koloniale verleden, waaruit de apartheid voortvloeide, ook heus positieve kanten had. Al twee maanden voert de partij intern discussie over de vraag hoe Zille moet worden gestraft voor haar omstreden tweets.

Tekst loopt door onder afbeelding. 

© AP

Immuun

Zille was ooit een fervent tegenstander van het apartheidsregime. Zij dreef de racistische leiders van Zuid-Afrika als journaliste vaak in het nauw. "Maar het probleem van types als Zille is dat zij hun verworvenheden uit het verleden als verdediging gebruiken tegen iedere beschuldiging van racisme nu", zegt de witte journaliste Rebecca Davis (35), schrijfster van het boek 'Best White and Other Anxious Delusions'. "Veel oudere witte liberalen denken dat zij immuun zijn voor kritiek, omdat zij zich ooit openlijk uitspraken tegen de apartheid."

Fout gaat het vooral in de discussie over de koloniale geschiedenis van vóór de apartheid, zoals ook in Zille's geval. Het lijkt alsof veel witte liberalen niet beseffen dat die twee periodes samenhangen.

Veel oudere witte liberalen denken dat zij immuun zijn voor kritiek, omdat zij zich ooit openlijk uitspraken tegen de apartheid

Rebecca Davis, journalist

"De aandacht is lang zo sterk uitgegaan naar de misdaden van de apartheid, dat het kolonialisme van daarvoor nauwelijks aan bod kwam in het debat", bevestigt Davis. "Er bestaat meer onverschilligheid over. Witte liberalen zijn daardoor nog altijd snel geneigd de koloniale periode te vergoelijken."

Maar de laatste twee jaar staat opeens juist die periode - en niet de apartheid - centraal in de Zuid-Afrikaanse racismediscussie. De #RhodesMustFall-protesten, waarbij studenten met succes eisten dat de Universiteit van Kaapstad een standbeeld van koloniaal Cecil Rhodes van haar campus zou verwijderen, speelden een cruciale rol. "De studenten startten daarmee een nieuwe fase van kritisch denken over racisme", meent Du Preez.

Tekst loopt door onder afbeelding. 

© AP

Online

Vooral online zijn de spanningen volgens Leon opgelopen tot een niveau dat hij niet eerder heeft gezien. Volgens hem komt dat deels doordat de jonge generatie niet aan de wieg stond van het nieuwe multiraciale Zuid-Afrika, van de vurig verlangde regenboognatie waarin iedereen respect voor elkaar diende te hebben.

"Jongeren voelen zich minder beperkt in hun uitlatingen om de vrede te bewaren", zegt hij. Begin jaren negentig balanceerde Zuid-Afrika op de rand van een burgeroorlog. Verzoening - en zaken soms met de mantel der liefde bedekken - was toen nog cruciaal.

Een kwart eeuw later lijkt een nieuwe fase aangebroken. De Zuid-Afrikaanse schrijver Rian Malan stelde onlangs dat de regenboognatie dood is: "Verzwakt na een lang ziekbed, en uit zijn lijden verlost door de #RhodesMustFall-protesten." Hij waarschuwde voor opkomend anti-wit extremisme als gevolg daarvan en kwam met een lijst aan voorbeelden van online agressie.

Jongeren voelen zich minder beperkt in hun uitlatingen om de vrede te bewaren

Tony Leon

Ook Du Preez baart het zorgen dat "het volledig sociaal acceptabel lijkt geworden om witte Zuid-Afrikanen als groep diep te beledigen en zelfs met geweld te bedreigen."

Maar die dreigementen komen slechts van een kleine groep radicalen, nuanceert hij. Du Preez vindt het verder juist vooral een goed teken dat de discussie over de blijvende achterstelling van veel zwarte Zuid-Afrikanen aansterkt. Want witte privileges zijn volgens hem te lang als normaal en onomstotelijk ervaren.

Davis ervaart dat ook zo. Soms vindt ze dat de kritiek van witte Zuid-Afrikanen op de ANC-regering te makkelijk en ongefundeerd worden afgedaan als 'racisme'.

Maar dat een groep jonge Zuid-Afrikanen steeds bozer is omdat de ongelijkheid uit de koloniale periode en apartheidstijd maar niet verdwijnt, lijkt haar een wenselijke ontwikkeling. "Het is een pijnlijk proces, maar noodzakelijk."

Het koloniale struikelblok

De Nederlander Jan van Riebeeck stichtte in 1652 wat later Kaapstad zou gaan heten. Met zijn komst begon de Europese kolonisatie van Zuid-Afrika, door de huidige president Jacob Zuma in 2015 nog "de start van alle problemen" in zijn land genoemd. 

Slavernij bestond op grote schaal in de Nederlandse kolonie. Toen Groot-Brittannië in 1814 het bestuur overnam, schafte het de slavernij al snel af. Maar de Britten bouwden, zeker na de vondst van goud en diamanten een halve eeuw later, wel een steeds strikter wettelijk systeem van rassensegregatie op. 

Dat diende zwarte Zuid-Afrikanen tot goedkope, rechteloze arbeidskrachten in de mijnen te maken. Het systeem vormde halverwege de twintigste eeuw de basis voor de invoering van het apartheidsregime.

Deel dit artikel

Ik krijg op één uitspraak vaak zowel reacties dat ik racistisch ben als dat ik de belangen van de witte bevolking verkwansel

Max du Preez, columnist

Veel oudere witte liberalen denken dat zij immuun zijn voor kritiek, omdat zij zich ooit openlijk uitspraken tegen de apartheid

Rebecca Davis, journalist

Jongeren voelen zich minder beperkt in hun uitlatingen om de vrede te bewaren

Tony Leon